Hipotenziya — arterial təzyiq 90/60 mmHg altında olmasıdır. Normal təzyiq necə olmalıdır — optimal göstərici 120/80 mmHg hesab olunur. Hipotenziya hipertoniya qədər tanınmır, lakin ciddi əlamətlər yaradır: başgicəllənmə, bayılma, halsızlıq, konsentrasiya çətinliyi. Yayda isti havada aşağı təzyiq daha tez-tez rast gəlinir — istilik damarları genişləndirir, tərləmə ilə maye itirilir, təzyiq düşür.
Yaşa görə təzyiq fərdi ola bilər: 18-30 yaş — 110-120/70-80 normaldır. 30-50 yaş — 120-130/80-85. 50+ yaş — 130-140/85-90 yuxarı normal hesab oluna bilər. Lakin 90/60 altı hər yaşda hipotenziya sayılır. Bəzi insanlar (xüsusilə arıq, gənc qadınlar) üçün 100/60 təbii ola bilər — əlamət yoxdursa, narahat olmayın.
Ortostatik hipotenziya — yataq və ya oturacaqdan qalxanda təzyiq kəskin düşür, göz qaralır, başgicəllənmə olur. Ən çox rast gəlinən növ, xüsusilə yaşlılarda. Postprandiyal hipotenziya — yeməkdən sonra təzyiq düşür. Neyrogenik hipotenziya — uzun müddət ayaq üstə dayanmaqdan. Şok hipotenziya — ağır qanaxma, infeksiya, allergik reaksiyadan — həyat üçün təhlükəli.
Aşağı təzyiq əlamətləri: başgicəllənmə (ən çox rast gəlinən), göz qaralma (xüsusilə ayağa qalxanda), bayılma və ya bayılma hissi, halsızlıq və yorğunluq, konsentrasiya çətinliyi, bulanıq görmə, ürəkbulanma, soyuq və nəm dəri, sürətli və səthi nəfəs, depressiv əhval. Bəzi insanlarda aşağı təzyiq heç bir əlamət vermir — bədən adaptasiya olub.
Vertigo nədir — dönmə hissidir (sanki otaq fırlanır). Vertigo xəstəliyi daxili qulaq (periferik) və ya beyin (mərkəzi) mənşəli ola bilər. Vertigo ilə hipotenziya başgicəllənməsi fərqlidir: vertiqoda dönmə, hipotenziyada "qaralma/yıxılacam" hissi. Lakin hər ikisi birlikdə ola bilər — aşağı təzyiq vertiqonu tetikləyə bilər. Başgicəllənmə səbəbləri arasında aşağı təzyiq, anemiya, vertiqo, hipoglisemiya (aşağı şəkər), aritmiya var.
Təzyiq 80/50 altına düşüb + huş bulanıqlığı. Bayılma — 1 dəqiqədən çox. Sinə ağrısı + nəfəs darlığı. Qanlı qusma və ya qanlı nəcis. Güclü allergik reaksiya (anafilaksiya). Ağır qanaxma. Bu əlamətlər şok vəziyyətini göstərə bilər — dərhal təcili yardım lazımdır.
Anemiya aşağı təzyiqin ən çox rast gəlinən səbəblərindən biridir. Hemoglobin aşağı olduqda toxumalara oksigen çatışmır — ürək daha çox işləyir, lakin təzyiq düşür. Qadınlarda menstruasiya, hamiləlik səbəbi ilə dəmir çatışmazlığı anemiyası daha çoxdur. Hemoglobin norması: kişilər 130-170 q/L, qadınlar 120-150 q/L. 100 q/L altı ciddi anemiya hesab olunur. Dəmir artıran dərmanlar (Ferrum Lek, Ferratonal) hemoglobin səviyyəsini bərpa edir.
B12 eksikliği nədir — B12 vitamini qırmızı qan hüceyrələrinin istehsalı, sinir sistemi və enerji metabolizması üçün əvəzolunmazdır. B12 vitamin çatışmazlığı əlamətləri: yorğunluq, başgicəllənmə, solğun dəri, əl-ayaqlarda karıncalanma, yaddaş problemləri, depressiya, dil ağrısı. B12 vitamini faydaları — qan hüceyrələri, sinir sistemi, enerji, immunitet. B12 vitamini nələrdə var — ət, qaraciyər, balıq, yumurta, süd. Vegetarianlarda çatışmazlıq riski yüksəkdir. Vitamin B12 əlavəsi (tablet, ampul) çatışmazlığı bərpa edir.
Bədən 1-2% su itirdikdə qan həcmi azalır, təzyiq düşür. Yayda tərləmə artır — gündə 2-3 litr su itirmək mümkündür. Tərləmə nədən olur — bədən temperaturunu tənzimləmək üçün. Qəhvə, çay, alkoqol diuretik təsir edir — daha çox su itirilir. Elektrolit balansı pozulduqda (natrium, kalium) əzələ kramları, ürək ritmi pozulması yaranır. Regidron elektrolit bərpası üçün ən effektiv həldir.
Aritmiya nədir — ürəyin normal ritmdə döyünməməsidir: çox sürətli (taxikardiya), çox yavaş (bradikardiya) və ya nizamsız. Bradikardiya (60/dəq altı) aşağı təzyiqin birbaşa səbəbi ola bilər. Aritmiya zamanı nə etməli — sakit oturun, dərin nəfəs alın, Valsalva manevri (nəfəsi tutub ıkınma) sınayın. Aritmiya + başgicəllənmə + bayılma — kardioloqa müraciət edin. Aritmiya üçün dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə.
Hamiləlikdə təzyiq aşağı olması — hormonal dəyişikliklər (progesteron) damarları genişləndirir, təzyiq düşür. Xüsusilə 1-ci və 2-ci trimestrdə. Təzyiq salan dərmanlar (hipertoniya dərmanları) dozası çox olduqda. Tiroid (hipotiroidizm). Endokrin pozulmaları (böyrəküstü vəz çatışmazlığı). Uzun müddət yataq rejimi. Şəkər düşməsi (hipoglisemiya).
Yüksək təzyiq zamanı ilk yardım — oturun, ayaqları aşağı salın (aşağı təzyiqdə əksinə — ayaqları yuxarı qaldırın). Təzyiq yuxarı olanda nə etməli — dərin nəfəs alın, təzyiq salan dərmanlarınızı için. Təzyiq qalxması əlamətləri — ensə ağrısı, üzdə qızartı, ürəkdöyünmə, burun qanaması. Təzyiq qalxanda nə etmək lazımdır — sakit oturun, 180/110+ olarsa 103. Hipertoniya nədir — arterial təzyiqin xroniki olaraq 140/90+ olmasıdır. Yuxarı təzyiq əlamətləri çox vaxt yoxdur — buna görə "səssiz qatil" adlanır.
Bakıda iyulda hava temperaturu 35-40°C, rütubət 60%+. Bu şəraitdə bədən tərləmə ilə saatda 1-2 litr maye itirir. Qan həcmi azalır, damarlar genişlənir — təzyiq düşür. Nəticə: başgicəllənmə, halsızlıq, bayılma riski. Xüsusilə açıq havada çalışanlar (tikintçilər, fermerlar), yaşlılar, hamilə qadınlar və anemiyası olanlar yüksək risk qrupundadır.
Təzyiq aşağı olanda nə etməli — uzanın, ayaqları yastıqla yuxarı qaldırın (qana beyinə axsın). Bir stəkan duzlu su için. Kofein — 1 fincan qəhvə və ya güclü çay təzyiqi müvəqqəti 5-10 mmHg qaldırır. Şokolad (tünd). Soyuq kompres — alnına deyil, boynun arxasına. Dərin nəfəs alma. Bayılma olduqda — xəstəni yan tərəfə yatırın, ayaqları qaldırın, üzünə soyuq su səpin.
Təzyiq qaldıran meyvələr: nar (dəmir + C vitamini), çuğundur (nitrat — damar tonusu), üzüm (qlükoza — enerji), limon suyu + duz + su (elektrolit). Təzyiq qaldıran qidalar: duzlu yeməklər (turşu, zeytun, pendir), qaraciyər (dəmir + B12), qırmızı ət (dəmir), yumurta, badımcan, bibər (C vitamini — dəmir udulması), badam (maqnezium). Kofein — qəhvə, tünd çay, kakao. Meyan kökü çayı (licorice) — mineralokortikoid effekti, təzyiq qaldırır. Lakin hipertoniyası olanlarda qəbul etməyin.
Təzyiq qaldıran dərmanlar — yalnız həkim təyinatı ilə: fludrokortizon (mineralokortikoid — duz/su tutmaq), midodrin (damarları sıxır). Kofein ampula — kəskin hipotenziyada, xəstəxanada istifadə olunur. B12 vitamini əlavəsi — anemiya ilə bağlı hipotenziyada. Dəmir preparatları (Ferrum Lek) — dəmir çatışmazlığı anemiyasında. Təzyiq dərmanı adları çoxdur, lakin hipotenziya üçün xüsusi dərman az — əsas müalicə səbəbin aradan qaldırılmasıdır.
B12 vitamini tablet, kapsul, ampul formada mövcuddur. B12 vitamini tablet — gündəlik istifadə üçün ən rahat. B12 vitamini ampul — ciddi çatışmazlıqda həkim təyinatı ilə inyeksiya. B12 vitamini çoxluğu (yüksəkliyi) nadir hallarda problem yaradır — artıq hissə sidiklə xaric olur. B12 vitamini çatışmazlığı qan analizi ilə müəyyən edilir (norma 200-900 pq/ml). Vegetarianlar, 50+ yaşlılar, mədə əməliyyatı keçirənlər risk qrupundadır. Blokium B12, Ankermann B12, Demoton B12, Solgar B12 — ən çox tanınan B12 brendləridir.
Hipotenziya "təhlükəsiz" deyil — başgicəllənmə, bayılma, düşmə riski, həyat keyfiyyətinin azalması. Ən çox yayda, istidə, dehidrasiyada, anemiyada güclənir. Səbəbi tapmaq vacibdir: B12 vitamini çatışmazlığı, dəmir çatışmazlığı anemiyası, dehidrasiya, aritmiya. Solgar B12 sinir sistemi və qan hüceyrələrini dəstəkləyir, Ferrum Lek hemoglobini bərpa edir, Regidron elektrolit balansını saxlayır. Bol su için, duz qəbulunu azaltmayın, yataqdan yavaş qalxın, istidən qorunun. Təkrarlanan bayılma, 80/50 altı təzyiq — mütləq həkimə.
AZ − AZN
