Boyrek dasi — böyrəklərdə və sidik yollarında mineral və duzlardan yaranan bərk kütlədir. Sidikdə kalsium, oksalat və ya sidik turşusu həddindən artıq olduqda və orqanizmdə su çatışmazlığı müşahidə edildikdə bu maddələr kristallaşaraq daş əmələ gətirir. Boyrek dasi nedir sualının cavabı sadədir: maddələr mübadiləsi pozğunluğu + su çatışmazlığı = kristallaşma. Hər 10 nəfərdən 1-i ömrü boyu böyrək daşı ilə üzləşir.
Normal halda sidiklə atılan kalsium, oksalat, fosfat və sidik turşusu su çatışmazlığı zamanı doymuş məhlul halına gəlir. Bu maddələr mikroskopik kristallar şəklində çökməyə başlayır, vaxt keçdikcə birləşərək böyük daşlar formalaşdırır. Boyrek agrisi nece olur — daş sidik axarına keçdikdə dalğavari, kəskin sancı yaranır. Boyrek agrisi harada olur — belin yan hissəsi, qasıq nahiyəsi və aşağı qarın.
Boyrek sancisi tibbdə ən kəskin ağrılardan biri hesab olunur — doğum ağrısı ilə müqayisə edilir. Qəfil başlayan, dalğavari şəkildə güclənib zəifləyən ağrı belin yan hissəsindən qasıq nahiyəsinə qədər yayılır. Xəstə rahat pozisiya tapa bilmir, yerindən qalxa bilmir. Boyrek agrisi nece olur — bıçaq sancısı, burulma hissi, qarnın aşağı hissəsinə yayılma. Boyrek agrisi harada olur — 90% hallarda belin sağ və ya sol yan hissəsində, qasığa doğru yayılır.
Daş sidik yollarında hərəkət edərkən selikli qişanı cırır — nəticədə sidikdə qan (hematuriya) görünür. Bəzən gözlə görünür, bəzən yalnız analiz ilə müəyyən olur. Sidik yolu infeksiyasi əlamətləri: yanma hissi, tez-tez sidiyə getmə, bulanıq sidik, pis qoxu. Sistit (sidik kisəsi iltihabı) böyrək daşı ilə paralel inkişaf edə bilər. Sistit elametleri — aşağı qarında ağrı, sidik ifrazında yanma, qızdırma.
Boyrek dasi elametleri arasında ürəkbulanma, qusma, bədən temperaturunun yüksəlməsi və ümumi halsızlıq da var. Qızdırma xüsusilə infeksiya zamanı ciddi əlamətdir — bu halda dərhal uroloqa müraciət etmək lazımdır. Boyrek xesteliklerinin əksəriyyəti əlamətlər olmadan irəliləyir — lakin böyrək daşı aktiv mərhələdə gündəlik həyatı tamamilə məhdudlaşdırır.
Kəskin bel ağrısı + qızdırma 38°C+, sidikdə qan, 6+ saat sidik ifrazı yoxdursa, qusma dayanmırsa — dərhal təcili yardım çağırın. Boyrek dasi emeliyyati gecikdirilməməlidir.
Az su içmək boyrek dasi yaranmasının ən əsas səbəbidir. Gündə 2 litrdən az su içən insanlarda risk 2–3 dəfə artır. Su çatışmazlığı sidikdəki mineralları konsentrasiya edir — kristallaşma sürətlənir. Xüsusilə isti iqlim, idman zamanı tərləmə və az su içmə vərdişi riski artırır. Boyrek ucun faydali meyveler — qarpız, portağal, limon, pomelo. Bu meyvələr həm su, həm sitrat mənbəyidir.
Həddindən artıq duz kalsium ifrazını artırır. Çox heyvani zülal sidik turşusunu artırır. Yüksək oksalat tərkibli qidalar (ispanaq, çay, şokolad, revənd) kalsium oksalat daşı riskini artırır. Boyrek dasi olmamasi ucun ne etmeli — duz azaldın, su artırın, oksalatı kalsiumla birlikdə qəbul edin (ayrı yox).
Ailədə boyrek dasi olan şəxslərdə risk 2.5 dəfə artır. Hiperkalsiuriya, hiperoksaluriya, sistinuriya kimi metabolik pozuntular riskin əsas amilidir. Boyrek catismazligi olan xəstələrdə daş riski daha da yüksəkdir. Paratiroid vəzinin hiperaktivliyi, podaqra və piylənmə də risk faktorlarıdır.
Boyrek USM (ultrasəs müayinəsi) ilk və ən əlçatan vasitədir — daşın mövcudluğunu və böyrəkdəki durğunluğu göstərir. KT (kompüter tomoqrafiyası) ən dəqiq üsuldur — 1 mm-lik daşları belə aşkar edir. Rentgen yalnız kalsium tərkibli daşları göstərir. Boyrek iltihabinin elametleri (pyelonefrit) — qızdırma, bel ağrısı, bulanıq sidik — bu müayinələrlə fərqləndirilir.
24 saatlıq sidik analizi kalsium, oksalat, sidik turşusu, sitrat miqdarını göstərir. Qan analizi böyrək funksiyasını (kreatinin, üre), paratiroid hormonunu və kalsium səviyyəsini yoxlayır. Bu analizlər daşın növünü və səbəbini müəyyən etmək üçün vacibdir — müalicə strategiyası buna əsaslanır. Boyrek catismazligi elametleri — tez yorulma, ayaqda ödem, iştahsızlıq — analizlərlə erkən aşkarlanır.
5 mm-dən kiçik daşlar 80% hallarda bol su + hərəkət + dərman dəstəyi ilə özbaşına düşür. Gündə 2.5–3 litr su için. Sidikqovucu bitki çayları — qarğıdalı saçağı, atquyruğu, zoğal yarpağı, cəfəri dəmləmələri — böyrək funksiyasını dəstəkləyir. Limon suyu sitratla zəngindir — kristal birləşmələrin qarşısını alır. Boyrek dasindan xilas olmaq ucun ne etmeli — su, limon, hərəkət, dərman dəstəyi.
Boyrek ucun dermanlar arasında bitki əsaslı preparatlar xüsusi yer tutur. Kanefron N (rozmarin, sevgi otu, mərkəzotu) sidikqovucu, iltihab əleyhinə və spazmolitik təsir göstərir — daşın keçməsini asanlaşdırır. Urolen böyrək və sidik yolu infeksiyalarında bitki dəstəyi verir. Boyrek dasi dermanlar həkim təyinatı ilə istifadə olunmalıdır — daşın növü və ölçüsü müalicə strategiyasını müəyyən edir.
Boyrek dasi emeliyyati 5 mm-dən böyük daşlarda tələb oluna bilər. ESWL (zərbə dalğası ilə daş qırma) — kəsiksiz, xaricdən dalğa ilə daş parçalanır. Ureterskopiya — endoskop ilə daş çıxarılır. Perkutan nefrolitotomiya — böyük daşlarda kiçik kəsiklə. Laparoskopik əməliyyat — çox nadir, ən son variant. Boyrek dasi necə dusur — kiçik parçalar sidiklə xaric olur, böyük parçalar instrumental çıxarılır.
Boyrek dasi olmamasi ucun ne etmeli — ən əsas şərt yetərli su qəbuludur. Gündə 2.5–3 litr su sidik rəngini açıq sarı saxlayır — bu, yetərli hidrasiyanın göstəricisidir. Limonlu su sitrat mənbəyidir — kalsium oksalat kristallaşmasını azaldır. Alma sirkəsi sidiyin pH balansını tənzimləyir.
Duz azaldın (gündə 5 qr-dan az), heyvani zülalı orta səviyyədə saxlayın, oksalatı kalsiumla eyni yeməkdə qəbul edin, lifli qidaları artırın. Vitamin B6 (piridoksin) oksalat istehsalını azaldır. Magnezium kalsium oksalat kristallaşmasını inhibə edir. Solgar VM-75 kimi multi vitamin B6, magnezium və digər mineralları optimal dozada verir. Boyrek ucun faydali meyveler — qarpız, portağal, limon, kivi, pomelo.
Boyrek dasi əlamətləri kəskin ağrı, sidikdə qan və ürəkbulanma ilə özünü göstərir. Su çatışmazlığı, duzlu qidalanma və genetik meyillilik əsas risk faktorlarıdır. 5 mm-dən kiçik daşlar bol su, Kanefron, Urolen kimi bitki dərmanları və vitamin B6 + magnezium dəstəyi ilə təbii yolla xaric olur. Böyük daşlarda isə ESWL və ya endoskopik müdaxilə tələb olunur. Ən vacib profilaktika — gündə 2.5–3 litr su, limonlu su, az duz, müntəzəm hərəkət.
AZ − AZN
