Dəmir çatışmazlığı bu gün ən çox rast gəlinən qida çatışmazlıqlarından biridir və tez-tez qanazlığına, yorğunluğa, diqqət dağınıqlığına səbəb olur. Dəmir preparatı düzgün istifadə olunduqda həyat keyfiyyətini xeyli yaxşılaşdırır, yanlış qəbul edildikdə isə həm effekt azalır, həm də yan təsirlər artır. Bu yazıda dəmir preparatını təhlükəsiz və səmərəli qəbul etmək üçün əsas qaydaları toplayırıq.
Dəmir orqanizmdə oksigen daşıyan hemoglobinin tərkib hissəsidir. Dəmir az olduqda toxumalar kifayət qədər oksigen almır, insan özünü halsız, yuxulu və diqqətsiz hiss edir.
Risk qrupları:
Menstruasiyası çox olan qadınlar
Hamilə və süd verən analar
Sürətli böyümə dövründə olan uşaqlar və yeniyetmələr
Vegeterian və xüsusilə vegən qidalananlar
Mədə‑bağırsaq xəstəlikləri (mədə xorasının, bağırsaq iltihabının, əməliyyatların) olanlar
Dəmir çatışmazlığından şübhələndikdə mütləq qan analizi (hemoglobin, ferritin və s.) verilməli, preparat həkim məsləhəti ilə seçilməlidir.
Dəmir “profilaktika üçün azacıq içim” tipli preparat deyil. Orqanizmdə həm çatışmazlıq, həm də artıq yığılması zərərli ola bilər. Ona görə:
Analizsiz “özbaşına” başlamaq olmaz
Doza, qəbul müddəti və preparat forması (tablet, kapsul, məhlul) həkim tərəfindən seçilməlidir
Dəmir ən yaxşı acqarına qəbul edildikdə sorulur. Lakin bir çox insanın mədəsi bu zaman narahat olur – ürəkbulanma, göynəmə, qarın ağrısı ola bilər. Bu halda:
Həkimin məsləhəti ilə preparatı yüngül qəlyanaltıdan dərhal əvvəl və ya sonra qəbul etmək olar
Tam dolu mədə ilə içmək sorulmanı xeyli azaldır, bu variant yalnız məcbur qalanda seçilməlidir
C vitamini dəmirin sorulmasını artırır. Buna görə:
Dəmir tabletini bir stəkan suya əlavə olunmuş limon suyu ilə içmək olar
Rasionda sitrus meyvələri, çiyələk, bibər, brokoli kimi C vitamini zəngin qidalar saxlamaq məsləhətdir
Bəzi qidalar və dərmanlar dəmirin bağırsaqdan sorulmasını ciddi şəkildə azaldır. Preparatı qəbul edərkən aşağıdakılarına diqqət etmək lazımdır.
Süd, qatıq, pendir və kalsium tərkibli digər qidalar dəmirin sorulmasını bloklaya bilər. Ona görə:
Dəmir tabletini qəbul etdikdən əvvəl və sonra ən azı 2 saat müddətində süd məhsulu istifadə etməməyi hədəfləmək yaxşıdır.
Qara çay, yaşıl çay və qəhvədə olan tanin birləşmələri dəmir ionları ilə bağlanaraq sorulmanı azaldır.
Dəmir qəbulundan ən az 1–2 saat əvvəl və sonra çay və qəhvə içməmək məsləhətdir.
Kalsium tərkibli tablet və kapsullar da dəmirin rəqibi kimi çıxış edir.
Həm dəmir, həm kalsium qəbul edirsinizsə, onları günün müxtəlif saatlarına bölmək lazımdır (məsələn, səhər dəmir, axşam kalsium).
Mədə turşuluğunu azaldan bəzi dərmanlar dəmirin ionlaşmasına mane olur, sorulma zəifləyir. Belə dərmanlardan istifadə edirsinizsə, mütləq həkimə xəbər vermək lazımdır ki, doza və qəbul vaxtı uyğunlaşdırılsın.
Dəmir, xüsusilə ağızdan qəbul edilən formalar bəzən xoşagəlməz simptomlara səbəb ola bilər. Ən çox görülənlər:
Ürəkbulanma, mədə ağrısı, köp
Qəbizlik, bəzən isə əksinə ishal
Nəcisin rənginin tündləşməsi (qara rəngə çalması – adətən təhlükəli deyil)
Ağızda metal dadı
Bu hallar yüngül və dözümlü olduqda adətən müalicəyə davam edilir, bəzən dozanın və ya preparatın formasının dəyişdirilməsi kifayət edir. Əgər:
Şiddətli qarın ağrısı
Qusma
Nəcisdə və ya qusuntu materialında qan
Güclü allergik reaksiya (dodaqlarda, dildə şişmə, nəfəs darlığı)
kimi əlamətlər varsa, dərmanı dərhal dayandırmaq və təcili tibbi yardım almaq lazımdır.
Dəmir çatışmazlığında məqsəd yalnız hemoglobini normaya qaldırmaq deyil, həm də dəmir anbarlarını doldurmaqdır. Buna görə:
Müalicə orta hesabla 3–6 ay davam edir
Hemoglobin normaya gəldikdən sonra həkim çox vaxt daha 2–3 ay aşağı dozada davam etməyi tövsiyə edir
Vaxtaşırı qan analizləri ilə nəzarət aparmaq vacibdir, özbaşına “özümü yaxşı hiss edirəm” deyib yarımçıq dayandırmaq olmaz
Bəzi hallarda tablet və kapsul formasında dəmir kifayət etmir və ya qəbul mümkün olmur. Aşağıdakı vəziyyətlərdə həkim damar daxilinə vurulan dəmir preparatı tövsiyə edə bilər:
Mədə‑bağırsaqdan sorulmanı ciddi pozan xəstəliklər
Çox ağır çatışmazlıq və qısa müddətdə səviyyəni qaldırmaq zərurəti
Ağızdan qəbul olunan preparatlara dözümsüzlük və güclü yan təsirlər
Bəzi hamiləlik halları (yalnız mama‑ginekoloq və hematoloqun birgə qərarı ilə)
Bu formada müalicə poliklinika və ya stasionar şəraitdə, tibbi nəzarət altında aparılmalıdır.
Məsləhət deyil. Dəmir çatışmazlığı ilə dəmirin artıq yığılması simptom baxımından bənzəyə bilər, amma müalicə tam fərqlidir. Yalnız laborator nəticələrə əsasən qərar vermək təhlükəsizdir.
Xeyr, tam itmir, amma bir qədər azalır. Mədə narahatlığı güclüdürsə, həkimin göstərişi ilə yüngül yeməkdən az əvvəl və ya sonra qəbul etmək daha doğrudur. Əsas odur ki, süd, çay və qəhvə ilə birlikdə olmasın.
Tərkibində kalsium yüksək olan komplekslər dəmirin sorulmasını azalda bilər. Eyni gündə qəbul etmək mümkündür, amma saat fərqi saxlamaq məqsədəuyğundur. Dəqiq sxemi həkimlə dəqiqləşdirmək yaxşıdır.
Dəmir preparatlarının çoxunda nəcisin qaralması normal və gözlənilən təsirdir, təhlükə yaratmır. Lakin qatranda qan qarışığını xatırladan, kəskin qoxulu, ishal və ağrı ilə gedən vəziyyətlərdə mütləq həkimə müraciət etmək lazımdır.
Bu, çatışmazlığın dərəcəsindən asılıdır. Orta hesabla 3–6 ay davam edir, bəzən daha uzun çəkə bilər. Müddəti yalnız həkim, təkrar analizlərə əsaslanaraq müəyyən etməlidir.
Dəmir preparatı düzgün istifadə olunduqda yorğunluq, başgicəllənmə, nəfəs darlığı kimi qanazlığı əlamətləri tədricən azalır, iş qabiliyyəti və ümumi həyat keyfiyyəti yüksəlir. Əsas prinsiplər sadədir: əvvəlcə analiz, sonra həkim məsləhəti, doğru dozada və düzgün vaxtda qəbul, süd və çaydan uzaq məsafə, müalicəni yarımçıq kəsməmək.
Əgər özünüzdə və ya yaxınlarınızda dəmir çatışmazlığından şübhələnirsinizsə, ilk addım olaraq həkimə müraciət edin və qan analizləri verin. Dəmir preparatı heç vaxt özbaşına, “profilaktik vitamin” kimi qəbul edilməməlidir.
AZ − AZN
