Diabet nədir — bədənin insulin hormonunu ya yetərincə istehsal etmədiyi, ya da istifadə edə bilmədiyi xroniki xəstəlikdir. Nəticədə qanda qlükoza (şəkər) səviyyəsi yüksəlir — orqanlara, damarlara, sinirlərə zədə verir. Şəkərli diabet dünyada ən sürətlə artan xroniki xəstəlikdir — dünyada 537 milyon, Azərbaycanda əhalinin 12%-i diabetlidir. Hər 2 diabetlidən 1-i diaqnozunu bilmir — buna görə müntəzəm şəkər ölçmə həyat qurtarır.
İnsulin — mədə altı vəzinin (pankreas) beta hüceyrələrinin istehsal etdiyi hormondur. Qlükoza nədir — qidadan alınan şəkər, hüceyrələrin əsas enerji mənbəyi. İnsulin "açar" kimidir — hüceyrə qapısını açır, qlükozanı içəri buraxır. İnsulin olmadan qlükoza qanda qalır — hüceyrələr ac qalır, qanda şəkər yüksəlir. İnsulin normasi — ac qarına: 2.6-24.9 µIU/ml. İnsulin rezistentliyi — hüceyrələr insulinə "kar" olur, pankreas daha çox insulin istehsal edir — tükənir — tip 2 diabet yaranır. İnsulin direnci analizi — HOMA-IR testi ilə yoxlanılır.
Şəkər xəstəliyinin əlamətləri: daimi susuzluq (polidipsiya), tez-tez sidiyə getmə (poliuriya) — xüsusilə gecə, izahsız çəki itkisi (tip 1-də sürətli), daimi yorğunluq və halsızlıq, görmənin bulanması, yaraların gec sağalması, tez-tez infeksiyalar (göbələk, sidik yolu), əllərdə/ayaqlarda uyuşma, karıncalanma (neyropatiya). Şəkər xəstəliyi nədən yaranır — genetik meyillilik + yanlış qidalanma + hərəkətsizlik + piylənmə. Şəkərli diabet xəstəliyi nə yeməli — aşağı qlisemik indeksli qidalar, lifli, tam dənli, tərəvəz əsaslı pəhriz.
Nəzarətsiz diabet bütün orqanlara zədə verir: neyropatiya — sinir zədəsi, ayaqlarda uyuşma, ağrı, diabet ayaq yarası. Retinopatiya — göz dibində damar zədəsi, korluq riski. Nefropatiya — böyrək zədəsi, dializ ehtiyacı. Ürək-damar xəstəlikləri — infarkt, insult riski 2-4 dəfə artır. Diabet ayaq yarası — ən çox qorxulan ağırlaşma, ayaq amputasiyasının №1 səbəbi. Müntəzəm şəkər nəzarəti + pəhriz + dərman bu ağırlaşmaların 80%-nin qarşısını alır.
Hipoglikemiya — qanda şəkər 70 mg/dL-dən aşağı düşməsi. Əlamətlər: tərləmə, titrəmə, başgicəllənmə, aclıq, ürəkbulanma, çaşqınlıq, bayılma. İnsulin və ya dərman dozası çox olduqda, yemək atladıqda, çox idman etdikdə yaranır. İlk yardım: 15 qram sürətli karbohidrat (şəkər, meyvə suyu, konfet), 15 dəqiqə gözlə, yenidən ölç. Bayılma — dərhal 103.
Qanda şəkər norması: ac qarına 70-100 mg/dL (3.9-5.6 mmol/L) — normal. 100-125 mg/dL — prediabet (risk qrupu). 126+ mg/dL — diabet. Yeməkdən 2 saat sonra: 140 mg/dL-dən aşağı normal, 140-199 prediabet, 200+ diabet. HbA1c (hemoglobin A1c) — son 3 aylıq şəkər ortalamasını göstərir: 5.7%-dən aşağı normal, 5.7-6.4% prediabet, 6.5%+ diabet. Qanda şəkər yüksəkliyi (hiperglikemiya) — 180 mg/dL+ uzun müddət davam edərsə orqan zədəsi başlayır.
Şəkər ölçən aparat seçərkən: dəqiqlik (ISO 15197 standartı), test zolağı qiyməti (uzunmüddətli xərc əsas test zolağıdır, cihaz deyil), nəticə vaxtı (5-10 saniyə), qan miqdarı (0.5-1 µL — az qan = az ağrı), yaddaş (100+ nəticə), ölçü vahidi (mg/dL və ya mmol/L). Şəkər ölçən aparat qiyməti — cihaz 20-50 AZN, test zolaqları aylıq xərcin əsasıdır. Nimo qlükometr kompakt, dəqiq, ucuz test zolaqları ilə ev istifadəsi üçün idealdır. Diabet test zolaqları — hər zolaq birdəfəlikdir, quru, sərin yerdə saxlanmalı, son istifadə tarixinə diqqət.
Metformin nədir — tip 2 diabetdə birinci seçim oral antidiabetik dərmandır. Qaraciyərdə qlükoza istehsalını azaldır, insulin həssaslığını artırır, bağırsaqdan qlükoza sorulmasını yavaşladır. Metformin 500 mg — başlanğıc doza, tədricən artırılır. Metformin 1000 mg — müntəzəm istifadə dozası. Metformin qiyməti — əlverişli, 5-15 AZN. Siofor, Glucophage — metforminin brend adlarıdır. Yan təsirlər: mədə-bağırsaq narahatlığı (ürəkbulanma, ishal) — yeməklə birlikdə qəbul edin, tədricən artırın. Endokrinoloq — hormon və şəkər xəstəlikləri mütəxəssisi, diabet müalicəsini endokrinoloq təyin edir.
İnsulin iynəsi — tip 1 diabetdə ömürlük, tip 2-də dərmanlar kömək etmədikdə lazım olur. İnsulin növləri: sürətli təsirli (Apidra — yeməkdən əvvəl), uzunmüddətli (Lantus, Tresiba — gündə 1 dəfə, bazal). Tresiba insulin — ən müasir uzunmüddətli insulin, 42 saata qədər təsir, gündə 1 iynə. Lantus insulin — 24 saat təsir, gecə və ya səhər. Tresiba insulin qiyməti və Lantus insulin qiyməti — reseptlə, diabet aptekdən alınır. İnsulin soyuducu şəraitdə saxlanmalı (2-8°C), donmamalı, birbaşa günəş işığından qorunmalı.
Şəkər xəstəliyi üçün dərman kateqoriyaları: metformin (birinci seçim), sulfonilüre (qliklazid — Diabzid), DPP-4 inhibitorları (sitagliptin), GLP-1 aqonistləri (liraqludtid — çəki itkisi + şəkər azaltma), SGLT2 inhibitorları (dapaqliflozin — böyrək, ürək qorunması), insulin. Qanda insulin çoxluğu — hiperinsulinemiya — insulin rezistentliyinin əlaməti, tip 2 diabetin prekursoru. Müalicə: çəki itkisi, metformin, pəhriz. Pankreatit nədir — mədə altı vəzinin iltihabı, diabet riskini artırır, alkohol və öd daşı əsas səbəblərdir.
Diabet üçün qidalar: tam dənli çörək və makaron (lif — şəkəri yavaş artırır), tərəvəzlər (brokoli, ispanaq, xiyar, bibər — az kalorili, lifli), paxlalılar (mercimək, noxud — zülal + lif), yağsız protein (toyuq, balıq, tofu), sağlam yağlar (zeytun yağı, avokado, qoz), az qlisemik meyvələr (alma, armud, giləmeyvə — portağal, qarpız çox şəkərli). Diabet pəhrizi qaydaları: kiçik porsiya, gündə 5-6 dəfə yeyin. Hər yeməkdə 1/2 tərəvəz, 1/4 protein, 1/4 tam taxıl. Karbohidrat saymağı öyrənin. Qlisemik indeksə diqqət edin.
Şəkərli içkilər (qazlı, meyvə suyu — şəkəri sürətlə artırır). Ağ çörək, ağ düyü (yüksək qlisemik). Şirniyyat, tort, peçenye. Qızardılmış yeməklər. Prosesli ət (kolbasa, sosis). Çox duzlu qidalar (təzyiq artırır). Alkoqol (hipoglikemiya riski). Tez hazırlanan qidalar (fast-food).
Həftədə 150+ dəqiqə orta intensivli idman (gəzinti, üzgüçülük, velosiped) — insulin həssaslığını artırır, şəkəri azaldır. Güc idmanı — əzələ kütləsi artır, qlükoza əzələyə daha çox keçir. 7-10% çəki itkisi tip 2 diabet riskini 58% azaldır. Stress kortizol artırır — kortizol şəkəri artırır. Yuxu — 7-9 saat, yuxusuzluq insulin rezistentliyi artırır. Siqareti atın — diabet ağırlaşma riskini 2 dəfə artırır.
Hər 2 diabetlidən 1-i diaqnozunu bilmir — müntəzəm şəkər ölçmə həyat qurtarır. Nimo qlükometr ilə evdə sadə, dəqiq nəzarət. Metformin tip 2-nin əsası, insulin tip 1-in həyat xətti. Pəhriz + idman + 7-10% çəki itkisi diabet riskini 58% azaldır. Endokrinoloqa müraciət edin, HbA1c testindən keçin, qlükometrinizi yanınızda saxlayın. Diabet sağalmır — lakin düzgün idarə ilə tam sağlam həyat mümkündür.
AZ − AZN
