Enerji içkiləri qısamüddətli enerji artımı vəd edən, lakin uzunmüddətli ciddi sağlamlıq problemləri yaradan içkilərdir. Enerji drink bazarı dünyada ən sürətlə böyüyən içki kateqoriyasıdır — lakin bu böyümə paralel olaraq təcili yardım müraciətlərinin artımı ilə müşahidə olunur. Hər il dünyada minlərlə insan enerji içkisi ilə bağlı urek problemi, tezyiq yüksəlməsi və sinir sistemi pozulması ilə xəstəxanaya düşür.
Bir standart enerji içkisinin tərkibində nə var? 150–300 mq kofein (3–4 fincan kofeyə bərabər), 1000–2000 mq taurin, 25–55 qr seker (5–11 çay qaşığı), guarana ekstraktı, B qrup vitaminləri (marketinq üçün əlavə edilib), süni dadlandırıcılar və konservantlar. Taurin nedir — amin turşusunun süni formasıdır, normal dozada zərərsiz olsa da, yüksək dozada kofeinlə birlikdə urek ritm pozulmasına səbəb ola bilər.
Enerji içkilərinin ən təhlükəli təsiri urek-damar sisteminə olur. Yüksək doza kofein və taurin kombinasiyası ürək ritmini pozur, tezyiq yüksəldir və damar spazmı yaradır. Tədqiqatlar göstərir ki, bir enerji içkisi qəbulundan 30 dəqiqə sonra tezyiq orta hesabla 6–8 mmHg yüksəlir.
Urek doyuntusu cox olarsa ne etmeli — bu sual enerji içkisi istifadəçilərinin ən çox verdiyi suallardandır. Urek doyuntusu cox olmasinin sebebi çox vaxt kofein və taurin kombinasiyasıdır. Urek doyuntusu dəqiqədə 100-dən yuxarı vuruş olduqda (taxikardiya) hiss olunur. Normal urek doyuntusu istirahət zamanı dəqiqədə 60–100 vuruş arasında olmalıdır.
Urek agrisi nece olur — sinədə sıxılma, basınc, sol qola yayılan ağrı. Urek damar tutulmasi elametleri arasında sinə ağrısı, nəfəsdarlıq, tərləmə və ürəkbulanma yer alır. Urek nevrozunun elametleri isə stres və kofein təsiri ilə yaranır — döyüntü, panika, tərləmə. Urek zeifliyi elametleri uzunmüddətli enerji içkisi istifadəsindən yarana bilər. Urek sancmasi sebebi həm fiziki (kofein-damar spazmı), həm də psixoloji (panika atak) ola bilər.
Yuksek tezyiq zamani ilk yardım — enerji içkisi içdikdən sonra tezyiq yuxari olanda ne etmeli bilmək həyat xilas edicidir. Yuxari tezyiq elametleri: baş ağrısı, baş gicəllənmə, ürəkbulanma, burun qanaması. Normal tezyiq 120/80 mmHg civarında olmalıdır — normal tezyiq nece olmalidir sualına cavab fərdi olaraq yaşdan asılıdır. Tezyiq qalxanda ne etmek lazimdir — sakit otur, dərin nəfəs al, su iç, lazım olduqda tezyiq salan dermanlar qəbul et. Tezyiq qalxanda nece olur — ağır baş, göz qaraltması, sinə sıxılması tipik simptomlardir. Tezyiq qalxmasi elametleri arasında həmçinin tərləmə və əl-ayaq keyləşməsi yer alır.
Sinədə kəskin ağrı, nəfəs ala bilməmək, sol qola yayılan ağrı, urek doyuntusu 150+, bayılma hissi — enerji içkisindən sonra bu əlamətlər olarsa dərhal 103 zəng edin. Aciq urek emeliyyati lazım olan hallar da ciddi kofein intoksikasiyasından yarana bilər. Urek hekiminə müntəzəm yoxlanış mütləqdir.
Kofein beyindəki adenozin reseptorlarını bloklayır — adenozin yuxu hissi yaradan neyrotransmitterdir. Nəticədə bədən "yorğun" olsa da beyin "oyanıq" qalır. Bu süni oyanıqlıq bitdikdə daha dərin yorğunluq gəlir — buna "kofein crash" deyilir. Kofein ampula formasında da mövcuddur, lakin enerji içkilərindəki doza çox daha yüksəkdir.
Yuxu balansına təsiri ən ciddi zərərlərdəndir. Kofeinin yarıçürümə müddəti 5–6 saatdır — yəni axşam saat 18:00-da içilən enerji içkisi gecə saat 00:00-da hələ tam çıxmayıb. Yuxu keyfiyyəti pozulur, dərin yuxu fazası qısalır, bərpa prosesi zəifləyir. Müntəzəm istifadəçilərdə yuxu pozğunluqları yaranır — bu da yuxu dermani, yuxu getiren dermanlar ehtiyacı yaradır. Yuxu getiren tebii vasiteler — valeriana, melatonin, çobanyastığı çayı — kofein asılılığından çıxmaq üçün daha sağlam alternativdir.
Kofein asililiq gerçək bir vəziyyətdir — müntəzəm qəbuldan sonra birdən dayandırdıqda baş ağrısı, yorğunluq, əhval dəyişiklikləri, konsentrasiya problemləri yaranır. Ifrat yuxu isə paradoks olaraq kofein kəsilməsindən sonra yarana bilər — bədən gecikmiş yuxunu "tələb edir". Yuxu iflici də kofein asılılığı olan insanlarda daha çox rast gəlinir. Stress və kofein bir-birini gücləndirir — stress cortisol artırır, kofein isə bu effekti ikiqat artırır.
Yuxu dermani adlari arasında melatonin, valeriana, diphenhydramine yer alır. Reseptsiz yuxu dermani ilə en guclu yuxu dermani hansidi sualına cavab fərdi olaraq verilir. Lakin ən doğru yol enerji içkisini dayandırıb təbii yuxu ritmini bərpa etməkdir. Sedativ cay da yuxu keyfiyyətini artıran təbii alternativdir — sedativ cay qiymeti apteklərdə müxtəlifdir.
Bir qutuda 25–55 qr seker var — DST-nin gündəlik tövsiyəsi isə 25 qr-dır. Yəni tək bir enerji içkisi gündəlik limiti aşır. Seker xesteliyi (diabet) riskini artıran ən böyük amillərdən biri həddindən artıq şəkər istehlakıdır. Seker xesteliyinin elametleri — daimi susuzluq, tez-tez sidiyə getmə, çəki itkisi, görmə pozulması.
Diabet dünyada ən sürətlə artan xroniki xəstəlikdir. Diabet nedir — bədənin insulin hormonunu ya yetərincə istehsal etmədiyi, ya da istifadə edə bilmədiyi vəziyyətdir. Sekerli diabet (tip 2) birbaşa həyat tərzi ilə bağlıdır — həddindən artıq seker, hərəkətsizlik və piylənmə əsas risk faktorlarıdır. Seker xesteliyi neden yaranir — genetik meyillilik + yanlış qidalanma + hərəkətsizlik. Sekerli diabet xesteliyi ne yemeli sualına cavab — lifli qidalar, tam dənli, tərəvəz və az qlisemik indeksli məhsullar.
Yüksək seker miqdarı bağırsaqlarda bakterial balansı pozur — faydalı bakteriyalar azalır, zərərlilər artır. Bu da həzm problemlərinə, immunitetin zəifləməsinə və dəri problemlərinə gətirib çıxarır. Probiotik preparatlar bu balansı bərpa etməyə kömək edir.
Usaqlarda seker ne qeder olmalidir — DST tövsiyəsi uşaqlar üçün gündə 12 qr-dır. Bir enerji içkisi bunu 4–5 dəfə aşır. Seker dermanlari və seker dermanlarin adlari diabet müalicəsində istifadə olunur — lakin ən yaxşı dərman profilaktikadır: şəkər istehlakını azaltmaq.
12–25 yaş arası enerji içkilərinin əsas auditoriyasıdır — və paradoks olaraq ən həssas orqanizmə malik qrupdur. Gənclərdə ürək-damar sistemi, sinir sistemi və hormon balansı hələ tam yetkinləşməyib — buna görə kofein, taurin və şəkərin təsiri yetkinlərə nisbətən 2–3 dəfə güclü olur. Usaqlarda urek doyuntusu enerji içkisi ilə bağlı ən çox müşahidə olunan şikayətdir.
Enerji içkiləri gənclər arasında imtahan dövrü, idman zamanı və gecə həyatında istifadə olunur. Bu, kəskin kofein dozasına gətirərək panika atak, taxikardiya, tezyiq sıçrayışı və yuxu pozğunluğu yaradır. Bəzi ölkələr artıq 18 yaşdan kiçiklərə enerji içkisi satışını qadağan edib — Azərbaycanda da bu mövzu müzakirə olunur. Hamilelikde urek doyuntusu artmasi enerji içkisi qəbul edən hamilə qadınlarda xüsusi risk daşıyır — hamilələr mütləq kofein istehlakını minimuma endirməlidir.
Enerji içkiləri və idman məqsədilə istifadə etmək əvəzinə, təbii meyvə şirələri, su, yasil cay və balanslı qidalanma seçilməlidir. Həqiqi və davamlı enerji yalnız düzgün qidalanma, yetərli yuxu və vitamin-mineral balansından əldə olunur. Vitamin su və vitamin sulari da su istehlakını artırmaq üçün yaxşı seçimdir.
Onların əvəzinə sağlam içkilər, təbii enerji mənbələri, vitamin və mineralların rolu olan qidalar daha faydalıdır. Multi vitamin kompleksləri gündəlik enerji üçün lazım olan B qrup vitaminlərini, D vitaminini və mineralları balanslı formada təqdim edir — enerji içkisinin süni B vitaminindən fərqli olaraq optimal dozada.
Sualın cavabı sadədir: enerji içkiləri əvəzinə, təbii meyvə şirələri, su, yasil cay və balanslı qidalanma seçilməlidir. Kofe mülayim dozada (gündə 1–2 fincan) təhlükəsizdir — amma enerji içkisi ilə müqayisədə kofe çox daha az zərərlidir çünki şəkər və taurin yoxdur. Kofe ziyanlari yalnız həddindən artıq qəbulda (gündə 4+ fincan) özünü göstərir. Yasil cay isə antioksidant xüsusiyyəti ilə ən sağlam kofein mənbəyidir — enerji artımı yumşaq və davamlıdır. İdmançılar üçün protein tozu və proteinli qidalar enerji içkisindən daha sağlam enerji mənbəyidir.
Enerji içkiləri qısamüddətli süni oyanıqlıq verir, lakin urek, tezyiq, yuxu, seker balansı və sinir sisteminə uzunmüddətli ciddi zərər vurur. Kofein asılılığı, diabet riski, bağırsaq flora pozulması — bunlar enerji içkisinin gizli qiymətləridir. Bunun əvəzinə multi vitamin, yasil cay, kofe (mülayim dozada), proteinli qidalar, yetərli su və balanslı qidalanma seçin. Həqiqi enerji — sağlam bədəndən gəlir.
Həqiqi enerji qutuda deyil, sağlam həyatdadır!
AZ − AZN
