Günəş ultrabənövşəyi (UV) şüaları — gözlə görünməyən, lakin dəriyə birbaşa zərər verən elektromaqnit dalğalarıdır. İyul ayında Azərbaycanda UV indeksi 9-11+ səviyyəsinə çatır — bu, "çox yüksək" risk deməkdir. Qorunma olmadan 10-15 dəqiqəlik günəş altında qalma belə yanıq yarada bilər.
1-ci dərəcə (yüngül): dəri qızarır, ağrıyır, şişir — 3-5 gündə keçir. Evdə müalicə mümkündür. 2-ci dərəcə (orta): suluq (bül) yaranır, kəskin ağrı, qızartı, şişkinlik — 1-2 həftə. Suluqları partlatmayın. 3-cü dərəcə (ağır): dəri ağ və ya tünd rəngə çevrilir, hissiyyat azalır — dərhal həkimə. Yanıq üçün nə etməli — ilk addım yanmış sahəni dərhal günəşdən uzaqlaşdırmaq, soyuq (buz deyil!) su ilə 10-15 dəqiqə soyutmaqdır.
Yanıq üçün maz seçərkən panthenol (dekspantenol) tərkibli məhsullar ən effektivdir. Bepanthen krem yanıq sahəsini nəmləndirir, hüceyrə bərpasını sürətləndirir, iltihabı azaldır. Bepanthen krem nə üçündür — günəş yanığı, istilik yanığı, quru dəri, sıyrıq, uşaq bezi əmələ gətirdiyi qıcıqlanma. Bepanthen krem uşaq üçün də təhlükəsizdir — körpədən böyüyə hər yaşda istifadə olunur. Panthenol krem alternativ seçimdir — eyni aktiv maddə (dekspantenol 5%).
Buz qoymayın (dondurma yanığı riski). Yağ, kərə yağı, qaymaq sürtməyin (istiliyi tutur). Suluqları partlatmayın (infeksiya riski). Sabunla yumayın (qıcıqlandırır). Qaz yağı yanıq üçün istifadə etməyin — xalq arasında yayılmış, lakin səhv üsuldur, infeksiya və ağırlaşma riski artırır. Sıx paltar geyməyin (sürtünmə).
Uşaqlarda yanıq zamanı nə etməli — uşağı dərhal kölgəyə keçirin, soyuq su ilə 10 dəqiqə soyudun, bepanthen krem və ya panthenol krem çəkin, bol su için. 6 aydan kiçik körpədə hər hansı yanıq — dərhal həkimə. Suluq, qızdırma, halsızlıq olduqda — dərhal 103.
Günvurma — başın birbaşa günəş altında qalmasından beyin qişalarının qıcıqlanması. Əlamətlər: kəskin baş ağrısı, ürəkbulanma, qusma, başgicəllənmə, qızdırma. İstilik vurması — bədənin həddindən artıq qızması, tərləmə mexanizminin dayanması. Daha təhlükəlidir — bədən temperaturu 40°C+ olur, huşsuzluq, ölüm riski var. Qızdırma 39 olarsa günvurma və ya istilik vurması şübhəsi ilə dərhal həkimə müraciət edin.
Qızdırma 39 olarsa nə etməli — bədən temperaturu 39°C+ olduqda, tərləmə dayanıb quru isti dəri olduqda, huş bulanıqlığı, qıcolma, bayılma, ürək döyüntüsü olduqda — dərhal təcili yardım. İstilik vurması müalicə olunmasa ölümlə nəticələnə bilər.
Qızdırma salmaq üçün nə etməli — xəstəni kölgəyə, soyuq otağa keçirin. Sıx paltar çıxarın. Boyuna, qoltuğa, qasığa nəm kompres qoyun. Kiçik qurtumlarla soyuq su verin — birdəfəyə çox su verməyin. Qızdırma salan dərman — paracetamol və ya ibuprofen (qızdırma dərmanı). Qızdırma salan təbii vasitələr — nanə çayı, nəm kompres, otaq temperaturunda duş. 37 qızdırma səbəbləri — yüngül istilik xəstəliyi, dehidrasiya, stress. 37 qızdırma sayılırmı — 37-37.5°C subferil hesab olunur, ciddi risk deyil, lakin izləyin.
İstidə tərləmə sürətlənir — bədən saat ərzində 1-2 litr su itirir. Tərləmə nədən olur — bədən temperaturunu tənzimləmək üçün. Tərləmə dayanarsa — təhlükə! Bədən artıq soyuya bilmir. Dehidrasiya əlamətləri: ağız quruluğu, tünd sidik, baş ağrısı, başgicəllənmə, əzələ krampları. Elektrolit bərpası (Regidron) + bol su — gündə minimum 2.5-3 litr (istidə 4+ litr).
Uşaqlar (xüsusilə 4 yaşdan kiçik) — termoregulyasiya tam inkişaf etməyib. Yaşlılar (65+) — tərləmə mexanizmi zəifləyib. Açıq havada çalışanlar — tikintçilər, fermerlar, sürücülər. Xroniki xəstəsi olanlar — ürək, diabet, hipertoniya. İdmançılar. Hamilə qadınlar. Uşaqlarda başda qızdırma — günvurma əlaməti ola bilər, dərhal kölgəyə keçirin, baş nahiyəsinə soyuq kompres qoyun, su verin.
SPF (Sun Protection Factor) — günəş qoruma faktoru. Dərinizin yanmadan nə qədər uzun müddət günəş altında qala biləcəyini göstərir. SPF 30 — UVB şüalarının 97%-ni blok edir. SPF 50 — 98%-ni. SPF 100 — 99%-ni. Fərq kiçik görünür, lakin həssas dəri üçün hər 1% vacibdir. SPF krem gündəlik istifadə üçün minimum SPF 30 tövsiyə olunur, çimərlkdə SPF 50+.
Ən yaxşı SPF kremlər seçərkən: geniş spektrli olsun (UVA + UVB). Dəri tipinizə uyğun olsun (yağlı dəri üçün gel, quru dəri üçün krem). Suya davamlı olsun (çimərlkdə). Hər 2 saatda yenidən çəkin. Bioderma SPF 50 — dermatoloqların ən çox tövsiyə etdiyi brendlərdəndir, həssas dəri üçün ideal, yüngül tekstura, ağ iz qoymur. Nəmləndirici krem ilə SPF kremin birlikdə istifadəsi ən effektiv rutindir — əvvəl nəmləndirici, sonra SPF.
D vitamini faydaları — sümük sağlamlığı (kalsium udulması), immunitet gücləndirilməsi, əzələ funksiyası, əhval-ruhiyyə tənzimi, ürək-damar qorunması. D vitamini eksikliği sümük zəifliyi (raxit, osteoporoz), yorğunluq, depressiya, tez-tez xəstələnmə ilə nəticələnir. D vitamini eksikliyi belirtileri — sümük ağrısı, əzələ zəifliyi, yorğunluq, tük tökülməsi, yara sağalmasının ləngiliyi.
Bədən D vitaminini günəş (UVB) şüaları vasitəsilə istehsal edir. Lakin SPF 30 UVB-nin 97%-ni blok edir — D3 vitamini istehsalı azalır. Həll: gündə 10-15 dəqiqə (saat 10-dan əvvəl və ya 16-dan sonra) SPF olmadan günəşə çıxın, qalanında SPF istifadə edin. Böyüklər üçün D vitamini əlavəsi (1000-2000 IU/gün) tövsiyə olunur — xüsusilə qış aylarında. D vitamini analizi qanla yoxlanılır — norma 30-50 ng/ml.
D vitamini nələrdə var — yağlı balıq (somon, skumbriya, sardina), balıq yağı, yumurta sarısı, qaraciyər, göbələk (günəşdə qurudulmuş), D ilə zənginləşdirilmiş süd və kərə yağı. D vitamini olan meyvə və tərəvəzlər — təəssüf ki, meyvə və tərəvəzlər D vitamini ilə zəngin deyil, əsas mənbə heyvan məhsulları və günəşdir. D vitamini necə qəbul edilir — yemək zamanı, yağlı qida ilə birlikdə (yağda həll olur). D vitamini dərmanları — ən yaxşı D vitamini əlavəsi D3 (xolekalsiferol) formasıdır, D2-dən 87% daha effektiv udulur.
Yay ev aptekində 3 əsas məhsul olmalıdır: SPF krem (qorunma), yanıq kremi / yanıq üçün maz (müalicə), elektrolit (dehidrasiya əleyhinə). Yanıq üçün dərmanlar arasında panthenol əsaslı kremlər birinci seçimdir.
İyul — UV Təhlükəsizlik Ayıdır. Günəş yanığı, günvurma və istilik vurması yayın ən ciddi sağlamlıq riskləridir. Qorunma sadədir: Bioderma SPF 50+ ilə dərini qoruyun, yanıq olduqda Bepanten krem ilə bərpa edin, istilikdə Regidron ilə elektrolit balansını saxlayın. 10:00-16:00 arası günəşdən qaçın, papaq geyinin, gündə 3+ litr su için. D vitamini balansını unutmayın — günəşdən qorunmaq D vitamini əlavəsi tələb edə bilər.
AZ − AZN
