Son dövrlərdə dünya mətbuatında və sosial mediada ən çox müzakirə olunan mövzulardan biri də hantavirusdur. Xüsusilə "MV Hondius" gəmisində baş verən ölüm hadisələri və Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) xəbərdarlıqları, "Yeni bir pandemiya qapıdamı?" sualını yenidən gündəmə gətirib. Bəs hantavirus əslində nədir? Ondan necə qorunmaq olar? Gəlin, bu suallara elmi və peşəkar rakursdan nəzər salaq.
Hantavirus, əsasən gəmiricilər (siçanlar, siçovullar, sünbüllər) vasitəsilə yayılan bir virus ailəsidir. İlk dəfə 1970-ci illərdə Cənubi Koreyada Hantan çayı yaxınlığında aşkar edildiyi üçün bu adı alıb. Bu virusun törətdiyi xəstəliklər iki əsas qrupa bölünür:
Hantavirus Ağciyər Sindromu (HPS): Əsasən Amerika qitəsində rast gəlinir və çox ağır keçir.
Böyrək Sindromlu Hemorragik Qızdırma (HFRS): Avropa və Asiyada daha çox yayılıb, böyrək çatışmazlığına səbəb ola bilir.
Hantavirusun ən böyük xüsusiyyəti onun "aerazol" yolu ilə yoluxmasıdır. Gəmiricilərin sidiyi, nəcisi və tüpürcəyi quruduqdan sonra toz halına gəlir. İnsanlar bu tozu nəfəs yolu ilə daxilə çəkdikdə yoluxma baş verir.
Quru təmizlik təhlükəsi: Tozlu anbarları və ya zirzəmiləri quru süpürgə ilə süpürmək virusun havaya qalxmasına səbəb olur.
Birbaşa təmas: Yoluxmuş gəmirici ilə təmas və ya nadir hallarda dişləmə nəticəsində keçə bilər.
İnsandan-insana keçmə: Normalda hantavirus insandan-insana keçmir. Lakin Andes variantı adlanan xüsusi bir növün çox yaxın təmas (ailə üzvləri, cinsi əlaqə) vasitəsilə keçə bildiyi məlumdur. Məhz bu variant son günlərdə mütəxəssisləri narahat edən əsas məqamdır.
Hantavirusun ilkin əlamətləri adi mövsümi qripə çox bənzəyir. Bu da xəstəliyin diaqnozunu çətinləşdirən əsas faktordur. Yoluxmadan təxminən 1-6 həftə sonra aşağıdakı hallar müşahidə olunur:
Qəfil başlayan yüksək qızdırma və üşütmə.
Şiddətli əzələ və bel ağrıları.
Halsızlıq və baş ağrısı.
Mədə bulantısı, qusma və ishal.
Xəstəliyin irəliləyən mərhələlərində (4-10 gün sonra) ağciyərlərdə maye toplanır və şiddətli nəfəs darlığı başlayır. Bu mərhələdə ölüm riski 40-50%-ə qədər yüksələ bilər.
Bu virusa qarşı hələlik təsdiqlənmiş bir peyvənd yoxdur. Odur ki, ən yaxşı müalicə qorunmaqdır.
Islak Təmizlik: Tozlu yerləri heç vaxt quru süpürməyin. Əvvəlcə dezinfeksiyaedici maddə və ya xlorlu su (çamaşır suyu) ilə nəmləndirin, sonra silin.
Gəmiricilərlə Mübarizə: Evinizdə və ya bağçanızda gəmiricilərin daxil ola biləcəyi dəlikləri bağlayın. Qidaları açıqda qoymayın.
Maskadan İstifadə: Uzun müddət qapalı qalmış bağ evlərini, anbarları təmizləyərkən mütləq N95 maskasından və əlcəkdən istifadə edin.
Təbii Balans: Mütəxəssis Oytun Erbaşın da qeyd etdiyi kimi, pişiklərin təbii ovçuluq instinktləri gəmirici populyasiyasını idarə etməkdə böyük rol oynayır.
Hantavirusun spesifik bir antivirus dərmanı yoxdur. Müalicə əsasən dəstəkləyici xarakter daşıyır. Ağır hallarda xəstələr reanimasiyada süni tənəffüs aparatına qoşulur və ya ECMO (süni ağciyər) müalicəsi alırlar. Erkən diaqnoz sağ qalma şansını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.
1. Hantavirus Azərbaycanda varmı? Səhiyyə Nazirliyinin rəsmi məlumatlarına görə, hazırda ölkəmizdə bu virusa yoluxma halı qeydə alınmayıb. Lakin beynəlxalq səyahətlərin sıxlığı səbəbindən ehtiyatlı olmaq vacibdir.
2. Ev heyvanları (hamsterlər) bu virusu daşıyırmı? Evdə saxlanılan və laboratoriya şəraitində yetişdirilən gəmiricilər adətən təhlükəsizdir. Lakin onları çöl siçanları ilə təmasdan uzaq tutmaq lazımdır.
3. Elektrik süpürgesi istifadə etmək olar? Xeyr! Elektrik süpürgəsi virulu tozu havaya püskürdərək yoluxma riskini artırır. Yalnız nəm təmizlik tövsiyə olunur.
Nəticə olaraq, hantavirus qorxulu görünsə də, gigiyena qaydalarına əməl etməklə və gəmiricilərdən uzaq durmaqla bu təhlükədən yayınmaq mümkündür. Unutmayın ki, sağlamlığınız sizin əlinizdədir!
AZ − AZN
