Son dövrlərdə həm dünya mətbuatında, həm də sosial media platformalarında ən çox müzakirə olunan, insanlarda təşviş yaradan tibbi mövzulardan biri də hantavirus infeksiyasıdır. Xüsusilə "MV Hondius" adlı ekspedisiya gəmisində qəflətən baş verən ölüm hadisələri və bu hadisələrin ardınca Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) yaydığı qlobal xəbərdarlıqlar, beyinlərdə tək bir sual işarəsi doğurub: "Yeni bir pandemiya qapıdamı?" Bəs rəsmi tibbi qaynaqlarda tez-tez rast gəlinən hantavirus nədir? Bu virus insan orqanizminə necə daxil olur və ondan qorunmaq üçün hansı addımları atmalıyıq? Gəlin, bu təhlükəli infeksiyaya həm bioloji, həm də tibbi-peşəkar rakursdan dərindən nəzər salaq.
Hantavirus, əsasən gəmiricilər (çöl siçanları, siçovullar, sünbüllər və s.) vasitəsilə ötürülən, Bunyaviridae ailəsinə aid olan xüsusi bir RNT (ribonuklein turşusu) virus qrupudur. Bu infeksiya növü tibb elminə tamamilə yeni olan bir virus deyil. İlk dəfə 1950-ci illərdə Koreya müharibəsi zamanı kütləvi yoluxmalarla diqqət çəkmiş, rəsmi olaraq isə 1970-ci illərin sonunda Cənubi Koreyada yerləşən Hantan çayı yaxınlığındakı gəmiricilərdə izolə edildiyi üçün bu adı almışdır.
Tibb mütəxəssisləri bu virusun törətdiyi fəsadları və kliniki mənzərəni coğrafi areala, eləcə də patogenin növünə görə iki əsas qrupa ayırırlar:
İnfeksiyanın yayılma mexanizmini anlamaq, profilaktikanın ən mühüm şərtidir. Hantavirus transmission (yoluxma yolları) digər mövsümi respirator viruslardan ciddi şəkildə fərqlənir. Virusun əsas rezervuarı, yəni daşıyıcısı vəhşi gəmiricilərdir. Virus gəmiricinin özündə hər hansı bir xəstəlik törətmir, lakin heyvanın sidiyi, nəcisi və tüpürcəyi vasitəsilə xarici mühitə davamlı olaraq xaric edilir. İnsana yoluxma isə əsasən aşağıdakı mexanizmlərlə baş verir:
1 Aerozol (Hava-Toz) Yolu ilə Tənəffüs (Ən Yayğın Yol)
Gəmiricilərin ifrazatları (sidik və nəcis) açıq və ya qapalı mühitdə zamanla quruyur. Qurumuş bu ifrazat zərrəcikləri ətrafdakı toz kütləsinə qarışır. İnsanlar həmin tozlu mühitə daxil olub nəfəs aldıqda, gözlə görünməyən virus hissəcikləri birbaşa tənəffüs yollarına və ağciyərlərə çökür.
2 Quru Təmizlik Zamanı Yaranan Təhlükə
Uzun müddət qapalı qalmış zirzəmiləri, köhnə anbarları, taxıl qorunan sahələri və ya kənd evlərini quru süpürgə ilə süpürmək ən böyük risk faktorudur. Süpürmə hərəkəti qurumuş viruslu tozları havaya qaldırır və insan bədəninə daxil olmasını sürətləndirir.
3 Birbaşa Təmas və Dişləmələr
Yoluxmuş gəmiricilərlə, onların yuvaları ilə birbaşa əllə təmas etmək, infeksiyalı materialın dərinin zədələnmiş hissəsinə (kəsiklər, cızıqlar) sürtülməsi və ya nadir hallarda gəmiricinin insanı dişləməsi də birbaşa yoluxmaya səbəb olur.
4 İnsandan-İnsana Ötürülmə Faktoru və Andes Variantı
Uzun illər hantavirusun insandan-insana keçmədiyi qəbul edilirdi. Lakin son tədqiqatların nəticələri göstərir ki, Cənubi Amerikada rast gəlinən Andes variantı adlanan spesifik bir növ, çox yaxın bədən təması (məsələn, eyni evdə yaşamaq, tüpürcək, cinsi əlaqə) vasitəsilə insandan insana ötürülə bilir. "MV Hondius" gəmisindəki hadisələrdən sonra elm adamlarını narahat edən və mutasiya ehtimallarını gündəmə gətirən əsas xüsusiyyət də məhz budur.
Xəstəliyin inkubasiya dövrü (virusun bədənə daxil olması ilə ilk simptomların yaranması arasında keçən müddət) adətən 1 ilə 6 həftə (orta hesabla 2-3 həftə) arasında dəyişir. Hantavirus belirtileri (simptomları) ilkin mərhələdə adi kəskin respirator virus infeksiyalarına (KRVİ), mövsümi qripə və ya COVID-19-a o qədər bənzəyir ki, xəstələr çox vaxt həkimə müraciət etməyi gecikdirirlər.
Hantavirus simptomları başlanğıcda qripə bənzəsə də, nəfəs darlığı və şiddətli öskürək kimi tənəffüs problemləri yarandığı an təcili tibbi yardım çağırmaq həyati əhəmiyyət daşıyır.
Xəstəliyin gedişatı iki əsas kliniki mərhələyə bölünür:
İlkin Simptomlar (İlk 3-5 gün):
İrəliləyən Mərhələ və Ağır Fəsadlar (4-10 gün sonra):
Əgər xəstəlik Hantavirus pulmonary syndrome (HPS) istiqamətində inkişaf edirsə, ilkin günlərin ardınca ağciyər kapilyarlarının keçiriciliyi pozulur və ağciyərlərə maye sızır (kəskin ağciyər ödemi). Bu mərhələdə xəstədə quru öskürək, boğulma və şiddətli nəfəs darlığı başlayır. Tənəffüs çatışmazlığı səbəbindən bu infeksiyada ölüm riski 40% ilə 50% arasında dəyişir ki, bu da olduqca yüksək bir göstəricidir.
Müasir tibb elmində bu virusa karşı qlobal səviyyədə qəbul edilmiş, yüksək effektivliyə malik spesifik bir hantavirus aşısı (peyvəndi) hələlik mövcud deyil. Bəzi ölkələrdə (məsələn, Çin və Koreyada) HFRS formasına qarşı yerli peyvəndlər tətbiq edilsə də, qlobal və tam qoruyucu bir vaksin yoxdur. Bu səbəbdən ən effektiv müalicə məhz preventiv (qoruyucu) tədbirlərdir:
Hantavirus infeksiyasının birbaşa virusu məhv edən spesifik bir antivirus dərmanı yoxdur. Müalicə tamamilə xəstəxanada, intensiv terapiya (reanimasiya) şəraitində aparılır və simptomatik, dəstəkləyici xarakter daşıyır.
Ağciyər funksiyaları sıradan çıxan ağır xəstələr dərhal süni tənəffüs aparatına (süni ventilyasiya) bağlanır. Əgər tənəffüs aparatı da qanda oksigen səviyyəsini bərpa edə bilmirsə, son çarə olaraq ECMO (Ekstrakorporal Membran Oksigenasiyası), yəni süni ağciyər-ürək cihazı tətbiq olunur. Bu cihaz qanı bədəndən kənarda oksigenlə zənginləşdirərək yenidən orqanizmə vurur və ağciyərlərə bərpa olunmaq üçün zaman qazandırır. Kliniki təcrübələr göstərir ki, erkən diaqnoz və vaxtında başlanan intensiv dəstək müalicəsi xəstənin sağ qalma şansını kəskin şəkildə artırır.
Azərbaycan Respublikası Səhiyyə Nazirliyinin və epidemioloji nəzarət mərkəzlərinin rəsmi hesabatlarına əsasən, hazırda ölkə ərazisində hantavirus azerbaycan coğrafiyasında aktiv bir epidemiya və ya rəsmi qeydə alınmış kütləvi yoluxma halı yoxdur. Lakin qonşu regionlarda, xüsusilə Rusiya və regional Avropa ölkələrində virusun HFRS (böyrək forması) növünə keçmiş illərdə rast gəlinib. Beynəlxalq ticarət, yük daşımaları və qlobal turizmin intensivliyi səbəbindən hər zaman fərdi gigiyena qaydalarına diqqət yetirmək zəruridir.
Pet-şoplardan alınan, laboratoriya mühitində steril şəraitdə yetişdirilən və çöl mühiti ilə heç bir əlaqəsi olmayan ev gəmiriciləri (hamster, dəniz donuzları və s.) adətən bu virusdan azaddırlar və təhlükəsiz hesab olunurlar. Lakin bu heyvanların çöl siçanları və ya vəhşi gəmiricilərlə təmas edə biləcəyi mühitlərdən tamamilə uzaq tutulması təhlükəsizlik baxımından şərtdir.
Xeyr, gəmiricilərin olması ehtimal edilən tozlu otaqlarda elektrik süpürgəsi (vakuum süpürgə) istifadə etmək qətiyyən olmaz! Elektrik süpürgəsi yerdəki viruslu toz zərrəciklərini çəkir və filtrindən keçirərək daha kiçik aerozol halında otağın havasına püskürdür. Bu isə mühitdəki insanların virusu tənəffüs etmə riskini maksimum dərəcəyə çatdırır. Təmizlik yalnız nəm üsulla edilməlidir.
Tarixən virus müəyyən dövrlərdə lokal epidemiyalarla özünü göstərib. Məsələn, ABŞ-da baş verən məşhur 2012 hantavirus hadisəsi zamanı Kaliforniyadakı Yosemit (Yosemite) Milli Parkında düşərgə quran və taxta kotteclərdə qalan turistlər arasında kütləvi yoluxma qeydə alınmışdı. Həmin hadisə gəmirici ifrazatlarının qapalı məkanlarda nə dərəcədə böyük qlobal infeksiya mənbəyinə çevrilə biləcəyini bütün dünyaya sübut etdi.
Yekun olaraq qeyd edə bilərik ki, hantavirus yüksək letallıq (ölüm) faizi və ağır kliniki simptomları ilə qorxulu bioloji agent kimi görünsə də, koronavirus kimi kütləvi hava-damcı yolu ilə insandan-insana asanlıqla keçən bir struktura malik deyil (Andes variantı istisna olmaqla). Bu isə onun qlobal bir pandemiya törətmə ehtimalını xeyli azaldır. Bəsit gigiyena qaydalarına əməl etməklə, yaşayış sahələrini gəmiricilərdən qorumaqla və ən əsası təmizlik zamanı nəm üsullara üstünlük verməklə bu təhlükədən tamamilə sığortalanmaq mümkündür. Sağlamlığınızı qorumaq fərdi məsuliyyətdən və elmi biliklərdən keçir!
AZ − AZN
