Əgər fast food ilə qidalanır, çox oturursunuz və fiziki aktivlik azdırsa, siz şəkərli diabet və metabolik sindrom riski altındasınız. Metabolik sindrom seker xesteliyinin əlamətlərindən biri və ürək-damar problemlərinin əsas risk faktorudur.
Metabolik sindrom ayrıca bir xəstəlik deyil, şəkərli diabet, ürək-damar xəstəlikləri və digər sağlamlıq problemlərinin yaranma riskini artıran metabolik pozğunluqlar toplusudur. Bu vəziyyət insulin rezistentliyi əsasında formalaşır və bədəndə bir sıra mühüm dəyişikliklərə səbəb olur.
Obezite və xüsusilə qarın nahiyəsində yağ toplanması metabolik sindromun əsas göstəricisidir. İnsulin müqaviməti zamanı bədən hüceyrələri insulinə düzgün cavab vermir və bu da qan şəkərinin yüksəlməsinə, yəni seker xesteliyinin əmələ gəlməsinə səbəb olur.
Metabolik sindromu olan şəxslərdə tip 2 şəkərli diabet inkişaf etmə riski 9-30 dəfə yüksəkdir. İnsulin rezistentliyi zamanı pankreas daha çox insulin istehsal etməli olur və vaxt keçdikcə bu orqan yorulur, nəticədə seker xesteliyi yaranır.
Metabolik sindrom fonunda seker xesteliyinin elametleri tədricən özünü göstərir:
Həddindən artıq susuzluq hissi
Tez-tez sidiyə getmə, xüsusilə gecələr
Əsəbsiz yorğunluq və zəiflik
Bulanıq görmə
Yaralar və kəsiklərin yavaş sağalması
Əl və ayaqlarda keçməyən karıncalanma
Arıqlama və ya əksinə çəki artımı
Şəkərli diabet riski yüksək olan metabolik sindromun diaqnoz meyarları aşağıdakılardır:
5 kriterdən 3-ü olduqda metabolik sindrom diaqnozu qoyulur:
Bel çevrəsi: Kişilərdə >102 sm, qadınlarda >88 sm
Açlıq qan şəkəri: >100 mq/dl (seker xesteliyinin əlamətlərindən)
Qan təzyiqi: 130/85 mm/Hq-dan yüksək
HDL xolesterol: Kişilərdə <40 mq/dl, qadınlarda <50 mq/dl
Triqliserid: >150 mq/dl
İnsulin rezistentliyi metabolik sindromun mərkəzində duran mexanizmdir. Bu vəziyyətdə bədən toxumaları insulinə normal cavab vermir və qan şəkərini tənzimləmək çətinləşir.
İnsulin müqavimətinin səbəbləri:
Qarın nahiyəsində artıq yağ toxuması
Fiziki aktivliyin azlığı və oturaq həyat tərzi
Genetik meyillik
Yaş artması (40+ yaş)
Xroniki stress və yuxusuzluq
Seker xesteliyi və metabolik sindroma səbəb olan əsas faktorlar:
Oturaq həyat tərzi: Fiziki aktivlik çatışmazlığı insulin rezistentliyini artırır
Sağlam olmayan qidalanma: Fast food, şəkər və karbohidrat zəngin qidalar
Artıq çəki və obezlik: Xüsusilə abdominal tipli piylənmə
Ailə tarixçəsi: Şəkərli diabet və metabolik sindrom genetik keçir
Yaş: 40 yaşdan sonra risk artır
Metabolik sindromun düzgün idarə edilməsi seker xesteliyinin əlamətlərinin qarşısını alır. Araşdırmalar göstərir ki, çəkinin 7% azaldılması tip 2 diabet riskini 50% azaldır.
Şəkərli diabet riskini azaldan qidalanma:
Təmizlənmiş şəkər və sürətli karbohidratlara "yox" deyin
Tam taxıl məhsulları, tərəvəz və meyvələrə üstünlük verin
Porsiyon nəzarəti və günə 3 əsas öğün + 2 ara öğün rejimi
Duru su istehlakını artırın (gündə 8-10 stəkan)
Omega-3 zəngin qidalar (balıq, qoz) insulinə həssaslığı artırır
Mütəmadi hərəkət insulin rezistentliyini azaldır və seker xesteliyinin qarşısını alır:
Gündəlik 30 dəqiqə tempolu yürüyüş və ya aerobik məşqlər
Həftədə 5 gün mütəzəm egzersiz proqramı
Güc məşqləri əzələ kütləsini artırır və qlükoza istifadəsini yaxşılaşdırır
Merdivənlərdən istifadə, qısa məsafələrdə piyada gəzmək
Arıqlama metabolik sindrom və şəkərli diabet müalicəsində kritik rol oynayır. Həftədə 1-2 kq kimi sağlam və davamlı kilo itkisi hədəfləyin.
Diqqət: Sürətli kilo itirən ekstrem pəhrizlər (keto, paleo) uzunmüddətli nəticə vermir və insulin müqavimətini pisləşdirə bilir.
Həyat tərzi dəyişikliyi kifayət etmədikdə həkim tərəfindən dərman terapiyası təyin edilir:
Metformin: İnsulin rezistentliyini azaldır, seker xesteliyinin profilaktikasında istifadə olunur
Statin qrupundan preparatlar: Xolesterol səviyyəsini tənzimləyir
Antihipertensiv dərmanlar: Qan təzyiqini nəzarət altında saxlayır
Şəkərli diabet və metabolik sindrom riskini azaltmaq üçün müntəzəm tibbi yoxlamalar aparın:
Açlıq qan şəkəri: İldə minimum 1 dəfə (risk qrupunda 6 ayda bir)
HbA1c testi: Son 3 ayın orta qan şəkəri göstəricisi
Lipid profili: Xolesterol və triqliserid yoxlanması
Qan təzyiqi monitorinqi: Evdə mütəmadi ölçmə
Bel çevrəsi və çəki: Aylıq nəzarət
Bəli, metabolik sindrom idarə oluna bilən bir vəziyyətdir. Həyat tərzinin dəyişdirilməsi (sağlam qidalanma, fiziki aktivlik, çəki idarəsi) ilə metabolik sindromun bütün komponentləri yaxşılaşdırıla və şəkərli diabet riski əhəmiyyətli dərəcədə azaldıla bilər.
Xeyr, lakin risk çox yüksəkdir. Metabolik sindromu olanların 9-30 dəfə çox şəkərli diabet inkişaf etmə ehtimalı var. Erkən müdaxilə və həyat tərzi dəyişikliyi ilə bu riski minimuma endirmək mümkündür.
Sağlam və davamlı kilo itkisi həftədə 1-2 kq olmalıdır. Bədən çəkisinin 7-10% azaldılması metabolik göstəricilərdə əhəmiyyətli yaxşılaşma təmin edir. Sürətli kilo itkisi metabolizmaya zərər verir və uzunmüddətli nəticə vermir.
Bəli, insulin rezistentliyi geriyə dönəndir. Düzgün qidalanma, mütəmadi fiziki aktivlik və çəki itkisi ilə insulinə həssaslıq bərpa oluna bilər. Bu proses adətən 3-6 ay çəkir və davamlı həyat tərzi dəyişikliyi tələb edir.
Metabolik sindrom diaqnozu üçün aşağıdakı testlər aparılmalıdır:
Açlıq qan şəkəri və ya HbA1c
Lipid profili (ümumi xolesterol, HDL, LDL, triqliserid)
Qan təzyiqi ölçməsi
Bel çevrəsi ölçümü
Bədən kütlə indeksi (VKİ) hesablanması
Ailədə şəkərli diabet və ya metabolik sindrom varsa, risk 2-6 dəfə artır. Lakin genetik meyillik taleyin hökmü deyil - sağlam həyat tərzi ilə genetik riskin təsirini əhəmiyyətli dərəcədə azaltmaq mümkündür.
40 yaşdan sonra metabolik sindrom riski artmağa başlayır. Qadınlarda menopauza dövründə (45-55 yaş) risk daha da yüksəlir. Lakin hazırda gənclərdə də oturaq həyat tərzi və sağlam olmayan qidalanma səbəbindən metabolik sindrom tez-tez rast gəlinir.
Bəli, xroniki stress kortizol hormonunun artmasına səbəb olur və bu da qarın nahiyəsində yağ toplanmasını, insulin rezistentliyini və qan təzyiqinin yüksəlməsini stimullaşdırır. Stress idarəetməsi metabolik sindromun müalicəsində vacib komponentdir.
Məhdudlaşdırılmalı qidalar:
Təmizlənmiş şəkər və şirniyyatlar
Ağ çörək, pasta kimi təmizlənmiş taxıl məhsulları
Fast food və qızardılmış yeməklər
Şəkərli içkilər və paketli meyvə şirələri
Trans yağlar və doymuş yağlar
Həddindən artıq duz
Alkohol məhdudlaşdırılmalı və ya tamamilə kəsilməlidir. Alkohol triqliserid səviyyəsini artırır, qaraciyərdə yağ toplanmasına səbəb olur və çəki idarəsini çətinləşdirir. Əgər istehlak edirsinizsə, kişilər üçün gündə maksimum 2, qadınlar üçün 1 standart içki tövsiyə olunur.
Metabolik sindrom müasir dövrün ən ciddi sağlamlıq problemlərindən biri olmaqla şəkərli diabet və ürək-damar xəstəliklərinin əsas səbəbidir. İnsulin rezistentliyi əsasında formalaşan bu vəziyyət erkən diaqnoz və düzgün müdaxilə ilə idarə oluna bilər.
Seker xesteliyinin əlamətlərini erkən müəyyən etmək, həyat tərzini dəyişdirmək və mütəmadi tibbi nəzarət metabolik sindromun ağırlaşmalarının qarşısını alır. Sağlam qidalanma, fiziki aktivlik və normal çəki - bu üç sadə prinsip sizin sağlamlığınızın təminatıdır.
AZ − AZN
