Qaraciyər piylənməsi (qaraciyər yağlanması) bu gün ən çox rast gəlinən qaraciyər problemlərindən biridir. Çoxları sadəcə “bir az yağlanma var” kimi qəbul edir, amma vaxtında müdaxilə olunmasa, qaraciyər xəstəlikləri, hətta qaraciyər bərkiməsi və qaraciyər serrozu kimi ağır nəticələrə gedib çıxa bilər.
Bu yazıda qaraciyər piylənməsi nədir, əlamətləri hansılardır, qaraciyər yağlanmasının müalicəsi necə aparılır və nələrə diqqət etməli olduğunuzu mərhələli şəkildə izah edəcəyik.
Qısa xatırladaq: qaraciyər orqanizmin ən böyük daxili orqanıdır və maddələr mübadiləsinin mərkəzi sayılır.
Qaraciyər:
Qanın təmizlənməsində
Zərərli maddələrin parçalanmasında
Hormon və enzimlərin tənzimlənməsində
Yağ, zülal və karbohidrat mübadiləsində
əsas rol oynayır.
“Qaraciyər harda yerləşir?”, “qaraciyər hansı tərəfdə yerləşir?” kimi axtarışlar da kifayət qədər çoxdur. Qaraciyər əsasən sağ qabırğaaltı nahiyədə, yəni qarının sağ yuxarı hissəsində yerləşir.
Bu bölgədə ağırlıq, sancı və ya basqı hissi çox vaxt qaraciyər ağrısı kimi qəbul olunur, amma hər ağrının səbəbi qaraciyər xəstəlikləri olmaya da bilər — bunu yalnız həkim və müvafiq qaraciyər analizi müəyyən edə bilər.
Qaraciyər piylənməsi – qaraciyər hüceyrələrində normadan artıq yağ yığılması deməkdir. Bəzən qaraciyər yağlanması, qaraciyərdə piylənmə və ya qara ciyərdə piylənmə kimi də adlandırılır.
Sadə dillə desək: qaraciyər hüceyrələri yağla “dolu” olur və bu da orqanın normal işləməyi çətinləşdirir.
Piylənmə uzun müddət davam edəndə:
Qaraciyər böyüməsi
Qaraciyər bərkiməsi
Qaraciyər fibrozu
Qaraciyər serrozu və hətta
Qaraciyər xərçəngi
riskini artırır.
Qaraciyər piylənməsi niyə yaranır? Səbəblər çoxdur, amma ən yayğın olanlar:
Yağlı, qızardılmış yeməklər
Fast food, hazır paketlənmiş qidalar
Şirin qazlı içkilər və şəkərli məhsullar
Hərəkətsiz həyat tərzi
Bunların hamısı təkcə qarın nahiyəsində piy yığılmasını yox, qaraciyər piylənməsini də sürətləndirir.
Uzun müddət hətta “az miqdarda” qəbul olunan spirt belə qaraciyər problemləri üçün riskdir. Spirtli içki qaraciyər hüceyrələrini zədələyir, yağlanma və iltihab yarada bilər.
Tip 2 şəkərli diabet, insulin müqaviməti və metabolik sindrom qaraciyərin yağlanmasını çox tez sürətləndirə bilir. Bu zaman həm qaraciyər müalicəsi, həm də qanda şəkərin tənzimlənməsi paralel aparılmalıdır.
Bəzi uzunmüddətli dərman qəbulu, hormonal pozğunluqlar, genetik meyl və digər xəstəliklər də qaraciyər piylənməsinin səbəbi ola bilər.
Ona görə qaraciyər piylənməsinin müalicəsi yalnız “dieta ilə keçər” yanaşması ilə məhdudlaşdırılmamalıdır.
Ən təhlükəli tərəfi budur ki, qaraciyər piylənməsi uzun müddət heç bir ciddi əlamət verməyə bilər. Yenə də insanlar tez-tez aşağıdakı şikayətlərlə həkimə müraciət edirlər.
Sağ qabırğaaltı nahiyədə ağırlıq və diskomfort
Tez yorulma, halsızlıq
Yüngül ürəkbulanma
Həzm pozğunluğu, köp, şişkinlik
Bu əlamətlər başqa problemlərlə də bağlı ola bilər, amma qaraciyər xəstəlikləri əlamətləri arasında tez-tez qeyd olunur.
Əgər qaraciyər piylənməsi vaxtında nəzarətə alınmasa, sonrakı mərhələlərdə aşağıdakı şikayətlər yarana bilər:
Dərinin və göz ağlarının saralması
Güclü halsızlıq
Qarında şişkinlik
Ayaqlarda ödem
Burun və diş ətlərindən səbəbsiz qanaxmalar
Bu simptomlar artıq təkcə “qaraciyər piylənməsi” deyil, qaraciyər bərkiməsi, qaraciyər serrozu, hətta qaraciyər çatışmazlığı kimi ciddi vəziyyətlərə işarə ola bilər.
Qaraciyər haqqında məlumat yalnız simptomlara görə verilmir. Diaqnoz üçün bir neçə analiz və müayinə aparılır:
Qan analizləri – ALT, AST, GGT, bilirubin və s. qaraciyər enzimləri
Qaraciyər USM (ultrasəs) – qaraciyər böyüməsi, qaraciyər yağlanması və strukturu haqqında məlumat verir
Bəzən əlavə müayinələr (elastometriya, biopsiya və s.)
“Hansı analiz lazımdır?”, “qaraciyər analizi necə verilir?”, “qaraciyər analizləri nəyi göstərir?” suallarının cavabını həkim, pasiyentin vəziyyətinə görə müəyyən edir.
Əgər aptekin saytında laborator analizlər və ya qaraciyər analizi barədə ayrıca səhifəniz varsa, buradan həmin bölməyə daxili link vermək SEO baxımından çox faydalıdır.
Əgər USM və ya analizlərdə qaraciyər piylənməsi aşkarlanıbsa, “vaxt keçsə özü keçər” deyib gözləmək doğru deyil.
Mütləq həkimə müraciət etməlisiniz, xüsusən də:
Şikayətlər uzun müddətdir davam edirsə
Qanda şəkər və xolesterol yüksəkdirsə
Çəkidə artım və ya əksinə, səbəbsiz arıqlama varsa
Qaraciyər ağrısının əlamətləri güclənirsə
Həkim vəziyyətə uyğun olaraq qaraciyər müalicəsi planı hazırlayır: pəhriz, həyat tərzi dəyişiklikləri, lazım gələrsə qaraciyər üçün dərmanlar və digər preparatlar təyin olunur.
Aptek tərəfi üçün ən maraqlı hissə bəlkə də budur. Pasiyentlər tez-tez “qaraciyər dərmanları” və “qaraciyər üçün dərmanlar” axtarırlar. Bu qrupa:
Hepatoprotektorlar
Bəzi vitamin və minerallar
Bitki tərkibli preparatlar
daxil ola bilər.
Burada iki vacib məqam var:
Özbaşına dərman seçmək olmaz. Hər qaraciyər problemi üçün eyni preparat uyğun olmur.
Aptek olaraq siz preparatların istifadəsi, dozalanması və mümkün yan təsirləri barədə qısa, aydın məlumat verib, mütləq “həkim məsləhəti vacibdir” qeydini vurğulamalısınız.
Daxili link kimi, bu blog yazısından “qaraciyər dərmanları” kateqoriyasına keçid verə bilərsiniz.
Tamamilə dərmansız “müalicə” sözü elmi baxımdan düz deyil, amma qaraciyər piylənməsi zamanı həyat tərzi dəyişiklikləri bəzən dərmandan da güclü təsir göstərə bilər.
Burada məqsəd – qaraciyəri “təmizləmək” deyil, ona yükü azaltmaqdır.
Pəhrizdə aşağıdakılara üstünlük vermək tövsiyə oluna bilər:
Tərəvəz və göyərtilər
Tam taxıllar (həkim və dietoloqun məsləhətinə uyğun)
Yüngül zülək mənbələri (toyuq əti, az yağlı süd məhsulları və s.)
Omeqa-3 mənbələri (balıq və s. – amma sən yayda demişdin ki, balıq sevmirsən 😄, onu həkimlə danışmaq olar)
Qızardılmış, çox yağlı yeməklər, şəkərli içkilər və desertlər isə məhdudlaşdırılmalıdır.
“Detoks suyu”, “detoks”, “detoks çayı”, “qaraciyər çayı” kimi məhsullar çox dəbdədir.
Onlar:
Maye qəbulunu artırır
Bəzi bitki tərkibləri yüngül sidikqovucu və ya həzmə dəstək ola bilər
amma bu məhsullar ciddi qaraciyər yağlanmasının müalicəsi üçün təkbaşına kifayət deyil. Əksinə, bəzən nəzarətsiz qəbul olunan bitki qarışıqları qaraciyərə əlavə yük də sala bilər.
Əgər aptek kataloqunda belə məhsullar varsa, onların kartında mütləq:
Tərkib
İstifadə qaydası
Kimlər üçün uyğun deyil (hamiləlik, xroniki xəstəliklər və s.)
kimi məlumatlar qeyd olunmalı, “qaraciyər xəstəlikləri üçün mütləq müalicədir” tipli iddialardan qaçılmalıdır.
Bu, sadəcə şablon nümunədir, hər kəsə standart tətbiq olunmur:
Səhər: Yulaf əvəzinə (sevmirsənsə) az yağlı qatıq + xiyar + göyərti
Ara öğün: Alma və ya digər meyvə (şəkər problemi yoxdursa)
Günorta: Suda və ya sobada bişmiş toyuq + böyük salat
Axşam: Yüngül tərəvəz yeməyi + qatıq və ya ayran
Bunlar ümumi dieta menyusu yanaşmasıdır, ideal olaraq dietoloqla birgə dieta cedveli hazırlanmalıdır.
Qaraciyər piylənməsi geri dönəndir?
Bəli, bir çox hallarda erkən mərhələdə aşkarlanan qaraciyər piylənməsi düzgün qidalanma, çəki azaldılması, fiziki aktivlik və həkim nəzarəti ilə geri dönə və qaraciyər funksiyası bərpa oluna bilər.
Qaraciyər ağrısı hər zaman qaraciyər xəstəliyinin əlamətidir?
Xeyr. Qaraciyər ağrısının əlamətləri bəzən öd kisəsi, mədə-bağırsaq sistemi və ya əzələ-sümük problemi ilə bağlı ola bilər. Dəqiq səbəbi yalnız həkim və müvafiq analizlər müəyyən edə bilər.
Qaraciyər təmizlənməsi üçün ev şəraitində detoks kifayətdir?
Xeyr. “Qaraciyər təmizlənməsi” ifadəsi tez-tez istifadə olunsa da, real tibbi müalicə həkim tərəfindən planlaşdırılır. Detoks suyu və bitki çayları yalnız ümumi sağlam həyat tərzinin kiçik bir hissəsi ola bilər.
Qaraciyər dərmanları həkim məsləhətsiz qəbul oluna bilər?
Tövsiyə olunmur. Hətta “bitki tərkibli” və ya “vitamin” kimi görünən preparatlar da yanlış dozada və ya yanlış göstərişlə qaraciyər üçün zərərli ola bilər.
AZ − AZN
