Hipertoniya nedir — hipertoniya qan təzyiqinin davamlı olaraq normaldan yüksək olmasıdır və dünyada ən çox yayılmış xroniki xəstəliklərdən biridir. Azərbaycanda 40 yaşından yuxarı hər 3 nəfərdən 1-i tezyiq problemi ilə üzləşir. Yuksek tezyiq zamani ilk yardım qaydalarını bilmək həyat qurtara bilər. Bu yazıda hipertoniyanın əlamətlərini, dərmanları, ilk yardım qaydalarını və profilaktika üsullarını ətraflı izah edirik.
Hipertoniya xesteliyi qan damarlarının divarlarına göstərilən təzyiqin davamlı olaraq yüksək olmasıdır. Normal tezyiq 120/80 mmHg hesab olunur. Normal tezyiq nece olmalidir — yuxarı göstərici (sistolik) 120-dən, aşağı göstərici (diastolik) 80-dən aşağı olmalıdır. Təzyiq 140/90 və yuxarı olduqda hipertoniya diaqnozu qoyulur.
Yaşa gore tezyiq norması fərqli ola bilər — yaş artdıqca damarların elastikliyi azalır və təzyiq bir qədər yüksələ bilər. Lakin 60 yaşından sonra belə 140/90-dan yuxarı təzyiq normal hesab olunmur və müalicə tələb edir. Hipertoniyanın əsas risk amiləri: irsiyyət, artıq çəki, hərəkətsizlik, çox duz istifadəsi, stress, siqaret və alkohol istifadəsi, şəkərli diabet və böyrək xəstəlikləridir.
Yuxari tezyiq elametleri çox vaxt görünməz olur — buna görə hipertoniyaya "səssəz qatil" deyilir. Lakin bəzi hallarda tezyiq qalxmasi elametleri özünü göstərir: şiddətli baş ağrısı (xüsusilə ənsə nahiyəsində), başgıcəllənmə, gözlərdə qaralma, burun qanaması, sinədə ağrı, nəfəs darlığı, qulaq uğultusu və ürək döyüntüsünün artması.
Urek doyuntusunun artması da yüksək təzyiqin əlaməti ola bilər. Urek doyuntusu cox olarsa ne etmeli — ilk növbədə sakit oturun, dərin nəfəs alın və təzyiqinizi ölçün. Normal urek doyuntusu istirahətdə dəqiqədə 60-100 vuruşdur. Urek doyuntusu normasindan kənara çıxma həkim müraciəti tələb edir. Urek doyuntusu cox olmasinin sebebi stress, kafein, anemiya, hipertoniya və ya qalxanvarızı vəzi problemləri ola bilər.
Asagi tezyiq elametleri yüksək təzyiqdən fərqlidər: başgıcəllənmə, zəiflik, yorgunluq, gözlərdə qaralma, bayılma hissi və soyuq tər. Təzyiq 90/60-dan aşağı düşdükdə hipotoniya hesab olunur. Tezyiq asagi olanda ne etmeli — bir stəkan su için, az miqdarda duzlu qida yeyin, ayaqları yüksəkdə uzanın və kofein qəbul edin. Tezyiq dusende ne etmek lazimdir — əgər simptomlar davamlıdırsa və ya bayılma baş verirsə, təcili həkimə müraciət edin.
Tezyiq qaldiran dermanlar arasında kofein tərkibli preparatlar, fludrokortizon və midodrin yer alır. Lakin bu dərmanlar yalnız həkim təyinatı ilə qəbul olunmalıdır. Tezyiq qaldiran meyveler — üzüm, nar, limon, portağal və banan təzyiqi təbii yolla normallaşdırmaqda kömək edə bilər.
Yuksek tezyiq zamani ilk yardım qaydalarını bilmək hər kəsin borcudur. Tezyiq yuxari olanda ne etmeli — sakit oturun və ya yarımoturaq vəziyyət alın (uzanmayın, bu təzyiqi daha da artıra bilər). Dərin və yavaş nəfəs alın. Sıx paltarları gevşədin. Pəncərəni açın və təmiz hava təmin edin. Həkimin əvvəlcədən təyin etdiyi tezyiq dermaninı qəbul edin.
Əgər təzyiq 180/120-dən yuxarıdırsa, sinədə ağrı, nəfəs darlığı, görmə pozulması, nitq pozulması və ya bir tərəfli zəiflik varsı, dərhal 103 təcili yardımı çağırın — bu, hipertenziv kriz və ya insult əlaməti ola bilər.
Tezyiq dermani seçimi həkim tərəfindən fərdi olaraq edilməlidir. Tezyiq dermani adlari arasında ən çox təyin olunan preparatlar AKF inhibitorləri, kalsium kanal blokatorları və diuretiklərdir. Tezyiq salan dermanlar düzgün seçildikdə təzyiqi normal səviyyədə saxlayır və ağırlaşmaların qarşısını alır.
Captopril AKF (angiotenzin çevirən ferment) inhibitorudur və təzyiqi sürətlə aşağı salır. Captopril 25 mg dilin altına qoyularaq qəbul olunur və təsiri 15-20 dəqiqəyə başlayır. Təcili hallarda — təzyiq kəskin qalxıb 180/120-ni keçdikdə — ilk yardım dərmanı kimi istifadə olunur. Lakin Captopril yalnız həkim təyinatı ilə qəbul olunmalıdır və dozaj fərdi müəyyən edilməlidir.
Amlodipin kalsium kanal blokatorudur və damarları genişləndirərək təzyiqi azaldır. Amlodipin nedir — uzunmüddətli hipertoniya müalicəsi üçün ən çox təyin olunan dərmanlardan biridir. Amlodipine 5 mg və amlodipine 10 mg dozalarda mövcuddur. Gündə 1 dəfə qəbul olunur və təsiri 24 saat davam edir. Yan təsirləri arasında ayaq bileklərində şişkinlik, baş ağrısı və üz qızarması ola bilər.
Enalapril AKF inhibitorudur və həm hipertoniyada, həm də urek çatışmazlığında istifadə olunur. Enalapril 10 mg ən yaygın dozadır, gündə 1-2 dəfə qəbul olunur. Təzyiqi tədricən aşağı salır və ürəyi qoruyucu təsiri var. Quru öskürək ən yaygın yan təsiridir — bu halda həkim dərmanı dəyişə bilər.
Yüksək təzyiq urek üçün ən böyük təhlükələrdən biridir. Müalicə olunmayan hipertoniya ürək əzələsini zəiflədir və urek zeifliyi elametlerinə gətirib çıxarır — nəfəs darlığı, yorgunluq, ayaq şişkinliyi və yatanda öskürək. Urek agrisi nece olur — sinədə sıxışdırma və ya yanma hissi, sol qola, çənəyə və ya kürəyə yayılan ağrı. Urek agrisi olduqda dərhal həkimə müraciət edin.
Urek damar tutulmasi elametleri — sinədə şiddətli ağrı və ya sıxıntı, sol qola yayılan ağrı, nəfəs darlığı, soyuq tər, ürək bulanma və bayılma hissi. Bu əlamətlər olduqda dərhal 103 zəng edin. Urek nevrozunun elametleri isə ürək xəstəliyi olmadan stress səbəbindən yaranan ürək döyüntüsü artması, sinədə ağrı və nəfəs darlığıdır — təhlükəli deyil, lakin həkim tərəfindən yoxlanmalıdır.
Urek sancmasi sebebi həmişə ürək xəstəliyi demek deyil — əzələ ağrısı, mədə problemləri və ya stress də sinədə ağrıya səbəb ola bilər. Lakin hər hansı sinə ağrısında ehtiyatlı olun və həkimə müraciət edin. Urek doyuntusu ucun derman olaraq beta-blokatorlar (metoprolol, bisoprolol) ən çox təyin olunur — bu dərmanlar ürək döyüntüsünü yavaşlatır və təzyiqi azaldır.
Insult nedir — insult beynin qan təchizatının pozulmasıdır və müalicə olunmayan hipertoniyanın ən təhlükəli ağırlaşmasıdır. Işemik insult beyin damarlarının tıxanması, hemorragik insult isə beyin damarının partlaması nəticəsində baş verir. Insult elametleri: üzdə asimmetriya, bir tərəfli zəiflik və ya keylik, nitq pozulması, görmə pozulması, şiddətli baş ağrısı və tarazlıq itkisi.
Insult sagalma muddeti şəxsə və insultun ağırlığına görə dəyişir — yüngül hallarda bir neçə həftə, ağır hallarda aylar və illər çəkə bilər. İlk 3 saat "qızıl pəncərə" adlanır — bu müddətdə müdaxilə beyin zədəsini minimuma endirə bilər. Isemik insult mualicesi trombolitik terapiya, antikoaqulyantlar və rehabilitasiya ilə aparılır. İnsultun qarşısını almaq üçün təzyiqinizi kontrol altında saxlayın.
Tonometr evdə təzyiq ölçmək üçün ən vacib cihazdır. Tezyiq olcen aparat seçərkən elektron (avtomatik) modelləri tövsiyə olunur — istifadəsi asandır və dəqiq nəticə verir. Elektron tezyiq olcen qiymeti modelə və markaya görə dəyişir. Tezyiq olcen aparat qiymeti aptek və tibb texnikası mağazalarında öyrənilə bilər. Tonometr qiymeti keyfiyyətli modellər üçün müxtəlif qiymət aralığındadır.
Təzyiqi düzgün ölçmək üçün: ölçmədən 30 dəqiqə əvvəl kofein və siqaretdən qaçının, 5 dəqiqə sakit oturun, qolu ürək səviyyəsində saxlayın və danişmadan ölçün. Gündə 2 dəfə (səhər və axşam) ölçmək tövsiyə olunur. Tezyiq olcen proqram telefon üçün mövcuddur, lakin bu proqramlar real tonometrin yerini tuta bilmir — yalnız nəticələri qeyd etmək və izləmək üçün istifadə olunmalıdır.
Tezyiq salan qidalar və düzgün həyat tərzi hipertoniya müalicəsinin ən vacib hissəsidir. Kalium zəngin qidalar təzyiqi təbii yolla aşağı salır: banan, avokado, ıspanaq, kartof, fasulye. Duz istifadəsini gündə 5 qramdan az saxlamaq, müntəzəm fiziki aktivlik (gündə 30 dəqiqə gəzinti), ideal çəkini qorumaq və stressi idarə etmək təzyiqin normalda qalması üçün çox vacibdir.
Siqaret və alkohol damarları daralır və təzyiqi artırır — bu vərdişləri tərk etmək hipertoniya müalicəsinin ən effektiv addımlarından biridir. DASH dietəsı (meyvə, tərəvəz, tam taxıl, az yağlı süd məhsulları, az duz) təzyiqi 8-14 mmHg aşağı sala bilər — bu, bəzən dərman qədər effektivdir.
Urek bulanma sebebleri çoxdur — mədə problemləri, hamiləlik, stress, və həm də yüksək təzyiq. Urek bulanma zamani ne etmeli — təmiz havada dərin nəfəs alın, sərin su ilə üzünüzü yuyun, zəncəfil çayı için. Urek bulanma dermani olaraq metoklopramid və ya domen peridon istifadə oluna bilər, lakin həkim məsləhəti ilə. Urek bulanma təzyiq yüksəlməsi ilə birlikdə baş verirsə, bu ciddi əlamətdir və həkimə müraciət tələb edir.
Normal tezyiq nece olmalidir?
İdeal təzyiq 120/80 mmHg-dir. 140/90-dan yuxarı hipertoniya hesab olunur. Yaşa görə bir qədər fərq ola bilər, lakin 140/90 hər yaşda yüksək sayılır.
Tezyiq yuxari olanda ne etmeli?
Sakit oturun, dərin nəfəs alın, həkimin təyin etdiyi dərmanı qəbul edin. 180/120-dən yuxarı olduqda və ya insult əlamətləri göründükdə təcili yardım çağırın.
Captopril, amlodipin və enalapril arasında hansı daha yaxşıdır?
Captopril təcili hallarda, amlodipin gündəlik təzyiq idarəsi üçün, enalapril həm təzyiq həm ürək üçün. Seçim həkim tərəfindən fərdi aparılmalıdır.
Insult elametleri hansılardır?
Üzdə asimmetriya, bir tərəfli zəiflik, nitq pozulması, görmə pozulması və şiddətli baş ağrısı. Bu əlamətlərdən biri belə olduqda dərhal 103 zəng edin.
Tezyiq salan qidalar hansılardır?
Banan, avokado, ıspanaq, kartof, fasulye, sarımsaq və nar. Duz istifadəsini azaltmaq və kalium zəngin qidalar yemək təzyiqi təbii yolla aşağı salır.
Urek doyuntusu cox olarsa ne etmeli?
Sakit oturun, dərin nəfəs alın, təzyiqinizi ölçün. Dəqiqədə 100-dən çox davam edirsə, sinə ağrısı və ya başgıcəllənmə varsı həkimə müraciət edin.
Asagi tezyiq olduqda ne etmeli?
Su için, az duzlu qida yeyin, ayaqları yüksəkdə uzanın, kofein qəbul edin. Bayılma baş verirsə həkimə müraciət edin.
Hansı tonometr almalıyam?
Ev istifadəsi üçün avtomatik (elektron) qol tonometri tövsiyə olunur. Bilək tipli modellər daha az dəqiqdir. Keyfiyyətli marka seçin və ildə 1 dəfə kalibrasiya etdirin.
Hipertoniya ciddi xəstəlikdir, lakin düzgün müalicə və həyat tərzi ilə idarə oluna bilər. Yuksek tezyiq zamani ilk yardım qaydalarını bilmək, müntəzəm olaraq tonometr ilə təzyiqinizi ölçmək və həkimin təyin etdiyi tezyiq dermaninı müntəzəm qəbul etmək — insult və ürək xəstəliklərinin qarşısını almaq üçün ən etibarlı yoldur.
Az duz, çox hərəkət, tezyiq salan qidalar, siqaretdən imtina və müntəzəm həkim müraciəti — bu beş addım sağlam ürək və normal təzyiq üçün ən güclü qalxandır. Təzyiqinizi görməzdən gəlməyin — sağlamlığınız sizin əlinizdədir!
AZ − AZN
